استفاده از ارزشیابی در بهبود فرایند یاددهی -یادگیری--- ناصر وزیری سرشک

جدی قرار داد . نگارنده در
مقاله ای که پیش رو دارید پس از نگارش اهمیت موضوع وبیان مسئله که حول محور  « نحوه استفاده از ارزشیابی در راستای بهبود فرآیند یاددهی
یادگیری و اصلاح برنامه ها و روشها » می باشد ، به ذکر تاریخچه کوتاهی از موضوع فوق پرداخته اصطلاحات وموجود در متن را تعریف کرده است آنگاه کوشش نموده تا با مباحثی تحت عنوانهای « اهداف آموزش وپرورش ولزوم بازنگری در فرآیند یا ددهی یادگیری و ارزشیابی مستمر » ، « یاد دهی و یادگیری به قصد تسلط بر موضوع و نحوه ارزشیابی » ، « ارزشیابی تکوینی برای اصلاح برنامه ها و روشها » ، «نقش ارزشیابی ها در آشکار نمودن اثر بخشی برنامه ها وروشها ، مفهوم مسئول بودن معلم در آموزش »، « ارزشیابی مستمر و رابطه آن با بهبود فرآیند یاد دهی یادگیری »، « فرآیند نمره گذاری و رابطه آن با بهبود فرآیند یاددهی یادگیری »، « کارنامه و رابطه آن با بهبود فرآیند یاددهی یادگیری » و  « آزمونهای استاندارد شده و رابطه آنها با اصلاح برنامه ها » بتواند موضوع  « استفاده از ارزشیابی در بهبود فرآیند یاددهی یادگیری و اصلاح برنامه ها و روشها » را به گونه ای تبیین نماید که خواننده در یابد ارزشیابی  به مفهوم واقعی آن باید علاوه بر هشدار به دانش آموزان ، انگشت اشاره ای  نیز به سمت معلم داشته باشد بدین معنی که چه بسا ناکامی های دانش آموزان در پیشرفت تحصیلی ، ریشه در عدم اثر بخشی فرآیند یاددهی یادگیری و آموزش معلم داشته باشد و اوست که باید برنامه ها و روشهای تدریس خود را اصلاح نماید . در پایان مقاله نیز نتیجه گیری با ارائه راهکارهای پیشنهادی تقدیم شده است . امید است موردرضای حق تعالی قرار گرفته و از رهنمودهای مشفقانه همکاران فرهنگی نیز بهره مند گردد.

مقدمه

    بازخورد مثبت و منظم ، بخش ارزشمند فرآیند یاددهی یادگیری است و به دانش آموزان کمک می کند تا از میزان یادگیری خود آگاه شوند همین که دانش آموز احساس کند بسوی موفقیت پیش می رود ، میزان اعتماد به نفس وی افزایش می یابد و تقویت های بیرونی به تدریج جای خود را به انگیزش درونی می دهد از سوی دیگر معلم نیز نیاز دارد اثر بخشی فرآیند یاددهی یادگیری را در یابد نقاط قوت و ضعف خود را در ارائه آموزش ( تدریس ) بفهمد و اصلاحات لازم را در برنامه آموزشی ( طرح درس ) و روشهای تدریس می دهد در این مقاله به این موضوع پرداخته  می شود که چگونه ارزشیابی می تواند در بهبود فرآیند یاد دهی یادگیری و اصلاح برنامه ها و روشها موثر واقع شود .

بیان مسأله

    ارزشیابی مستمر مفهومی است که مقامات عالی تصمیم گیرنده در آموزش وپرورش پس از سالها بحث و تبادل نظر در نشست های تخصصی برای اهمیت دادن به « چرخه یادگیری ، ارزشیابی » و به عبارتی اعتلای سطح کیفی آموزش و یادگیری به وجود آورده اند . آنها به این توافق رسیدند که با کاهش یک نوبت از امتحانات پایانی ، فرصت های آموزشی بیشتری به معلمان داده خواهد شد تا همزمان با اجرای ارزشیابی ها مستمر سطح کیفی تدریس و یادگیری را افزایش دهند .

نکته قابل توجه این است که متاسفانه در تعریفی که در آیین نامه امتحانات از ارزشیابی مستمر به عمل آمده به مرزهای بین ارزشیابی تراکمی و تکوینی اشاره ای نشده است . به دلیل ابهامات موجود در آیین نامه ، کلیه ارزشیابی های به عمل آمده در مدارس کشور به عنوان مستمر و پایانی از نوع تراکمی است اجرای امتحانات کتبی و شفاهی حتی اگر بلافاصله بعد از تدریس اجرا شوند همسو با اهداف محتوی و ساختار ارزشیابی تراکمی بوده مغایر وناهمسو با شاخص های ارزشیابی تکوینی هستند . ارائه یک تعریف روشن از ارزشیابی مستمر که هدف از آن اعتلای سطح کیفی یاددهی یادگیری است ، تغییرات اساسی در ماده های آیین نامه امتحانات را سبب می شود با توجه به موارد ذکر شده می توان ارزشیابی مستمر را به معنای  « اجرای مستمر ارزشیابی تکوینی با توجه به شاخص های آن در کلاس » تعریف کرد . پیشنهاد می شود به موازات تغییرات آیین نامه زمینه های آموزش ساخت ، اجرا و شیوه های ارزش گذاری ابزارهای سنجش ارزشیابی تکوینی نیز برای معلمان فراهم شود . اگر مقایسه ای بین نظام آموزش مکتبخانه ای آموزش نوین صورت گیرد ، در می یابیم که در نظام مکتبخانه ای معلم به شیوه های گوناگون و برای تک تک دانش آموزان تدریس می کرد و از تک تک دانش آموزان به صورتی متفاوت ارزشیابی به عمل می آمد در صورتی که آموزش کنونی ما به صورت یک نواخت ارائه می شود در مدارس اگر هر دانش آموز با خودش مقایسه شود ، رشد خواهد کرد و به توانایی های خود واقف شده و از آنچه که هست لذت می برد و این احساس لذت منجر به احساس شادمانی از حضور در مدرسه خواهد بود . در نظام ارزشیابی مستمر هر دانش آموز با خودش مقایسه می شود و قیاس او با سایر همکلاسانش مد نظر نیست این نوع ارزشیابی می تواند باعث پیشرفت وافزایش کیفیت جریان یاددهی یادگیری شود .

اهمیت موضوع

    موضوع استفاده از ارزشیابی در جهت بهبود فرآیند یاددهی یادگیری و اصلاح برنامه ها و روش ها از این لحاظ حائز اهمیت است که مبحث یادگیری مهمترین رکن در آموزش وپرورش است و چنانچه رفتار معلم منجر به بهبود یادگیری دانش آموز شود مهمترین اقدام در خصوص تعلیم و تربیت وی انجام شده است . آیین نامه امتحانات دونوبتی با پیش بینی سهم برای فرآیند یادگیری در ارزش گذاری به جریان رشد دانش آموزان رویکردی را به وجود آورده است که ازطریق آن می توان هویت فردی دانش آموزان را نیز مورد توجه جدی قرار داد .

«در عصر فناوری اطلاعات ، دانش آموزان برنامه درسی را خود تعیین می کنند و معلمان با شناخت هدفها و رویکردهای جدید یاددهی یادگیری و آشنایی با اصول روانشناسی ، ارزشیابی و سنجش آموزش به آنان کمک می کنند تا به قدر توان وظرفیت خود ، مهارتهای دانستن برای زیستن با دیگران را یاد بگیرند . معلمان
 می توانند با پروراندن مفاهیم اساسی و نگرش های لازم آنها را در کلاس درس اجرا کنند و مورد ارزیابی قرار دهند و پیشنهاد های اصلاحی را به استادان ، صاحبنظران و کارشناسان برنامه ریزی درسی در سطح ملی ارائه  دهند .»

 (مشایخ 1381)

    دانش آموزان  از رهگذر ارزشیابی تکوینی به شرکت فعال در یادگیری تشویق می شوند و با ارائه بازخورد ، می توان نقاط ضعف و قوت عملکرد آنها را منعکس نمود و از بعد دیگر معلم نیز می تواند با توجه به نتایج ارزشیابی های تکوینی در شیوه های تدریس خود ، بازنگری و آنها را اصلاح کند و در عین حال میزان آگاهی او از تفاوتهای فردی دانش آموزان نیز افزایش می یابد . ماحصل استفاده از این نوع ارزشیابی در فرآیند ارزشیابی به عنوان جزیی از فرآیند آموزش به فعالیت هایی منجر خواهد شد که مراحل بعدی آموزش را برای معلم تسهیل می نماید این نوع ارزشیابی قابل استفاده در کلیه دروس بوده به کارگیری آن در فعالیتهای کلاسی باعث سهیم شده دانش آموازن در فرآیند یادگیری شده توان آنها را خود ارزیابی ارتقاء می دهد .

به طور کلی در مورد ضرورت و اهداف ارزشیابی می توان گفت ارزشیابی انجام می شود تا میزان پذیرش ، توجیه و تحقق هدف ها مشخص شود ، برای تصمیم گیرندگان معلم و دانش آموزان بازخورد فراهم نماید ، نقاط قوت وضعف را نشان داده و زمینه را برای تجدید نظر مهیا کند ، به مقایسه پرداخته شود ، نیازهای آتی را پیش بینی کند ، اطلاعاتی در باره آنچه باید باشد فراهم کند شرایط اجرا را تبیین کند مقاومت در مقابل تغییرات را به فعالیت مولد تبدیل کند ، به طبقه بندی بپردازد مشارکت افراد ذینفع را ایجاد کند و ابزار نظارت و هدایت باشد . ( فضلی خانی و دیگران 1383)

تاریخچه

    ارزشیابی مستمر به گونه ای که منجر به بهبود فرآیند یاددهی یادگیری و اصلاح برنامه ها و روشها شود ، مفهومی نوپاست . به ویژه پس از آنکه براساس مصوبه شورای عالی آموزش وپرورش مقرر گردید از سال تحصیلی 81-80 امتحانات پایانی ( تراکمی ) کلیه ی مدارس ابتدایی و راهنمایی تحصیلی به جای سه نوبت در دو نوبت برگزار شود ، دو محور اصلی ارزشیبای مستمر و فعالیت های خارج از کلاس در این آیین نامه مطرح شده که البته بازهم «براساس تحقیقات و بررسی به عمل آمده قربانیان اصلی این طرح نوین ارزشیابی نیز دو محور ذکر شده است . تعبیر بسیاری از معلمان از ارزشیابی مستمر ، برگزاری امتحانات مکرر بوده و این دیدگاه باعث افزایش اضطراب حاصل از امتحان در دانش آموزان می باشد [1]»

در طی این 5 سال نقاط قوت و ضعف طرح دو نوبتی شدن امتحانات مشخص شده است . نتایچ پژوهشها نشان داد که  امتحانات دو نوبتی در مقایسه با امتحانات سه نوبتی بستری مناسب برای افزایش کیفی یادگیری و فراهم کردن فرصت های آموزشی است از جمله موارد نقاط ضعف طرح نیز اجرای ناقص ارزشیابی مستمر به لحاظ وجود برخی ابهامات در آیین نامه امتحانات بوده است . ( اسدی 1382)


تعریف اصطلاحات

  • ارزشیابی : اصطلاح ارزشیابی [2]  یا ارزیابی به طور ساده در تعیین ارزش[3] برای هر چیز یاد آوری ارزشی[4] کردن گفته می شود .
  • ارزشیابی به یک فرآیند نظام دار برای جمع آوری ، تحلیل و تفسیر اطلاعات گفته می شود به این منظور که تعیین می شود آیا هدفهای مورد نظر تحقق یافته اند یا درحال تحقق هستند و به چه میزانی .
  • ارزشیابی پیشرفت تحصیلی : ارزشیابی پیشرفت تحصیلی [5]عبارت است از سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه نتایج حاصل با هدفهای آموزش از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیتهای آموزشی معلم و کوشش های یادگیری دانش آموزان یا دانشجویان به نتایج مطلوب انجامیده اند وبه چه میزانی .
  • ارزشیابی تکوینی : آنچه عمدتاً به منظور کمک به اصلاح موضوع مورد ارزشیابی ، یعنی برنامه یا روش آموزشی مورد استفاده قرار می گیرد ، ارزشیابی تکوینی [6] نام دارد ( سیف 1375)
  • فرآیند : مسیر و جریانی است که طی می شود تا ورودی ها به خروجی ها تبدیل شوند . در این مسیر عملیات وفعالیتهایی اتفاق می افتد تا بر ورودی ها اثر گذاشته و آنها را معطوف و مرتبط به هدف و نتیجه که همان خروجی یا برون داد سیستم نام دارد برساند . هر آنچه که در این مسیر اتفاق می افتد تا بهترین محصول نصیب سازمان یا موسسه شود ، فرآیند[7] نام دارد . ( تورانی 1382)

*اهداف آموزش وپرورش و لزوم بازنگری در فرآیند یاددهی یادگیری و ارزشیابی مستمر

    فرآیند یاددهی یادگیری برای تحقق اهداف شناختی آموزش وپرورش صورت می گیرد وارزشیابی ها نیز میزان تحقق اهداف شناختی را ارزیابی می کنند . آن هم به گونه ای که از 6 سطح حیطه شناختی به حیطه کاربردو ارزشیابی در اکثر موارد نمی توان رسید اهداف عاطفی ، اجتماعی و  .... فراموش شده اند . توجه به کار گروهی ، مشارکت ، همکاری و پذیرش دیگران ، اساس فعالیت های آموزشی در بعد تربیت اجتماعی است اما در عمل چندان توجهی به آن نمی شود همچنین بررسی مشکلات جسمانی دانش آموزان خصوصاً دختران در سن بلوغ حکایت از غفلت در پرورش صحیح و مطلوب وضعیت جسمانی آنها دارد در مدارس به بهداشت جسمانی شاگردان توجهی نمی شود و اندازه میز و نیمکت ها ، وضعیت سالم بودن آنها و .... مهم نیست و تنها کسب نمرات بیست مد نظر بوده و ملاک ارتقای دانش آموزان می باشد . ماحصل آموزشهای ما کنکور و تست است و
سایه ی سنگین این امر به دوره راهنمایی ( به صورت آزمونهای تیز هوشان ) و ابتدایی ( حفظ مفاهیم و نکات اصلی دروس ) نیز تسری یافته است .

تحقیقات نشان می دهند که بین هوش و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان رابطه ای وجود ندارد دانش آموزان با بهره هوشی 80 تا 90 هم می توانند در امتحانات نمره 20 کسب نمایند . فراگیران با آگاهی از نحوه طراحی سئوالات معلمان به نکات مورد توجه آنها پی برده و فقط در خصوص همان نکات به تکرار و تمرین
 می پردازند و به راحتی به نمره ی 20 دست می یابند .

در امتحانات کنکور سراسری نیز کسانی موفق هستند که بتوانند به خوبی تست بزنند . در صورتی که در آزمونهایی نظیر آزمون تیمز در بین 42 کشورجهان ، دانش آموزان ما همیشه در رتبه های آخر قرار داشته اند توجه به اثرات فوق ، لزوم بازنگری در فرایند یاددهی یادگیری و سیستم ارزشیابی را ثابت می کند .

/ 2 نظر / 119 بازدید
اروجعلی الهوردیان

از اینکه در زمینه آموزش و پرورش جوانان این مرز و بوم زحمت می کشید از شما سپسگزارم .

خليل

مرسي از بابت مقالات اما چرا منابع رو تو اخر مقالات نميزنيد؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟