چکیده

بیشتر اوقات ، هنگامی که از عملکرد مدرسه سخن به میان می آید ، بسیاری از بزرگان ، صاحب نظران ، اولیای دانش آموزان و حتی دولتمردان و سیاستگذاران از نمرات دانش آموزان در آزمون ها ،ارتقا یا کاهش آنها که بیشتر جنبه های شناختی را اندازه می گیرند ، یاد می کنند و این درحالی است که همه ی آنان به اتفاق رای وجود شاخص ها و معیارهای موثر دیگری را نیز تصدیق و تاکید می کنند که کمتر کمّی هستند وبیشتر جنبه ی توصیفی و کیفی دارند ولی سنگینی بار شاخص های کمّی آن چنان است که همین افراد فرآیند آموزش وپرورش و نقش مدرسه ها وآموزگاران را در ایجاد ، پرورش و رشد و توسعه ی خلاقیت فراگیران را نادیده می گیرند . بدیهی است حاکمیت شاخص های کمی و نتیجه ی محور بودن نظام ارزشیابی از آموخته های دانش آموزان چنان گسترده است که فعالیتهای خلاقانه را به فراموشی سپرده است بحث از ارزشیابی در دوره ی ابتدایی با استفاده از روش های فرآیندی و عملکردی و ابزارهایی مانند پوشه کار ، سیاهه رفتار ، آزمون ها و تکالیف درسی ، برگ ثبت مشاهدات و فعالیتهای داخل و خارج از کلاس اعم از فردی یا گروهی و نظایر آن در دستور کار معلمان در آموزش وپرورش قرار گرفته است باید گفت با وجودی که به کارگیری ترکیبی از
روش های کمی و کیفی ، اثر بخش ترین روش برای نمایش ابعاد متفاوت است ولی غالباً قسمت اعظم ارزشیابی ها فقط با استفاده از روش های کمی صورت
 می گیرد .
[1]

ما نیاز مند سیستم هایی از سنجش و ارزشیابی هستیم که به هر دانش آموز به دیده ی حرمت نگاه کند . موهبت های طبیعی وانسانی او را بسیار بیشتر از آزمون های سنتی نشان دهد . بازخوردی مثبت و تکالیفی روشن دهنده به او ارائه کند و باور داشته باشد که هر دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفت مداوم را دارد . امروزه اعتقاد بر این است که آموزش و ارزشیابی دو فرآیند در هم تنیده اند . توالی آموزش وارزشیابی ، آموزش مرتب تکرار می شود و در این فرآیند شایستگی فرد رشد می کند و فراگیر یاد می گیرد که چگونه آموخته ها را در وضعیت های دشوار و نا آشنا به کار گیرد .[2]  

در این مقاله ابتدا جایگاه ارزشیابی در برنامه ریزی درسی ، ویژگیهای ارزشیابی مناسب ، مقایسه ارزشیابی از دیدگاه سنتی و نوین ، دسته بندی
 ارزشیابی های آموزشی ( آغازین ، تکوینی ، تراکمی ، ترکیبی ) ویژگیهای ارزشیابی مستمر و نقش آن در فرآیند آموزش بررسی می شود و سپس به طراحی انواع سئوالهای آزمون در سه حیطه ی دانشی ، مهارتی و نگرشی و در آخر به جمع بندی ونتیجه گیری پرداخته می شود .


مقدمه

در دو دهه اخیر ، باتوجه به تغییرات ناشی از تحولات اقتصادی ، اجتماعی و تکنولوژیک در سیاستگذاری و برنامه ریزی آموزشی برای بهبود کیفیت یادگیری تحولات قابل توجهی رخ داده است . همگام با ایجاد تحول در عناصر نظام آموزشی از جمله در برنامه درسی ، روشهای تدریس و منابع یادگیری ، ضرورت تحول در شیوه های سنجش آموخته ها نیز احساس شده است . از آنجا که نظام آموزش عمومی مهمترین بخش نظام آموزشی هر کشور در آماده کردن شهر وندان آگاه و مسئولیت پذیر است ؛ بهبود آن در زمره ی موضوعهای اصلی نظامهای آموزشی است در انجام این امر ، توجه به بهبودی شیوه های ارزشیابی آموخته های دانش آموزان ، به عنوان بازخورد جهت دستیابی به هدفهای توسعه انسانی و آموزش برای همه ، از اهمیت برخوردار است .

در نظام های آموزشی که ارزیابی به طور مستمر به عمل می آید . فعالیتها موفقیت آمیز تر است . اگر در نظام آموزشی ارزیابی انجام نشود نمی توان موفقیت را از شکست متمایز کرد . اگر موفقیت تشخیص داده نشود ، نمی توان به آن پاداش داد و اگر به موفقیت پاداش داده نشود ، احتمالاً تاوان شکست را باید داد و اگر شکست تمیز داده نشود نمی توان آن را تصحیح کرد .[3]




[1] - کتاب مجموعه مقالات ، ( سلیمی زاده 1382)

[2] - درستکار ، 1382

[3] - بازرگان -1380


ضرورت و اهمیت تحقیق

فعالیتهای آموزشی هر کشور را می توان سرمایه گذاری یک نسل برای نسل دیگر دانست ( کافمن و هرمن ) هدف اصلی این سرمایه گذاری ، توسعه انسانی است . به عبارت دیگر هدف فعالیتهای آموزشی ، رشد ، آگاهی و تواناییهای
بالقوه ی انسان است وچون نظام آموزشی هر کشور از نظر نیروی انسانی بالاترین نسبت رادر میان سازمانهای دولتی دارد یکی از پیچیده ترین زیر نظامهای اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی است وچون تعداد قابل توجهی از افراد کشور به عنوان یادگیرنده ، یاد دهنده
به طور مستقیم یا غیر مستقیم به نحوی با فعالیتهای یاددهی و یادگیری سروکار دارند . ارزشیابی می تواند نقش موثری در فراهم آوردن کیفیت آموزشی داشته باشد در این میان معلمان در ارزشیابی نقش بسزایی را ایفا می کنند با توجه به اینکه مهمترین فرآیند نظام آموزشی فرایند یاددهی ، یادگیری است . ارزیابی این فرآیند موجب می شود که روشهای مناسب یاددهی -  یادگیری با توجه به شرایط یادگیرندگان و نیز با در نظر گرفتن هدفهای آموزشی تشخیص داده شود به نقل از هارلن « ارزشیابی همیشه بخشی از تدریس بوده است زیرا دخالت آموزگار و کنش متقابل آموزگار و دانش آموزان وقتی موثر است که آموزگار بداند کودکان در روند رشد ایده ها و مهارتهایشان در کجا قرار دارند » با توضیحات بالا می توان نتیجه گرفت که ارزشیابی به عنوان مهم ترین بخش در فرآیند آموزش ، از این جهت قابل توجه است که آینه ی تمام نمای همه زحماتی است که یادگیرنده وعوامل یاددهنده برای رسیدن به اهداف آموزشی متحمل می شوند و نشان
دهنده ی میزان پیشرفت دانش آموز و میزان توانایی ها و موفقیت معلم است .

اهداف تحقیق

هدف کلی : آشنایی با انواع ارزشیابی و کاربرد آنها

اهداف ویژه :

1 آشنایی با ارزشیابی تکوینی ( مستمر ) و ویژگیها و نقش آن در فرآیند آموزش

2 شناخت جایگاه ارزشیابی در برنامه ی درسی

3 -  شناخت ویژگیهای ارزشیابی مناسب

4 -  شناخت ویژگیهای ارزشیابی سنتی وجدید

5 آشنایی با ارزشیابی تشخیصی و کاربرد آن

6 آشنایی با ارزشیابی پایانی و کاربرد آن

7 -  آشنایی با ارزشیابی ترکیبی و کاربرد آن

تعریف اصطلاحات

1 ارزشیابی[1] : فرآیند نظام دار برای جمع آوری ، تحلیل و تفسیر اطلاعات به این منظور که تعیین شود آیا به هدفهای مورد نظر رسیده ایم یا نه وبه چه اندازه(گی-1991)

* در حال حاضر مفهوم ارزشیابی با قضاوت کردن[2]  در باره ارزش[3] یا شایستگی[4] پدیده های آموزشی مترادف است در اینجا منظور از ارزش آن است که برنامه مورد ارزیابی تا چه اندازه نیاز معینی را برآورده می کند و همچنین منظور از شایستگی نظام ( برنامه ) کیفیت آن است . منظور از روش ارزیابی چگونگی گردآوری
داده ها ، تنظیم و تلخیص و تحلیل آنهاست (بازرگان
1380 )

* فرآیند جمع آوری اطلاعات  از آموخته های دانش آموزان و قضاوت در مورد حدود آموخته ها را ارزشیابی گویند ( مولفان علوم ابتدایی سوم 1381)

* ارزشیابی فرایندی عینی است که براساس آن در باره ی تمامی فعالیت های انجام شده ( تدریس ، یادگیری ، سنجش و  ...) اطلاعاتی جمع آوری و تجزیه و تحلیل می شود تا مبنایی برای قضاوت در مورد اثر بخشی فرآیند آموزش فراهم گردد . بدین سان براسا س نتایج ارزشیابی و در جهت بهبود کیفی آموزش تصمیم گیری می شود .

    2 -  سنجش[5] : زمانی که در اندازه گیری به جای آزمون یا علاوه بر آن وسایل یادگیری به کار می رود به آن سنجش گویند . اصطلاح سنجش معمولاً به مجموعه  کاملی از اطلاعات که توسط معلمان در باره ی دانش آموزان جمع آوری و دسته بندی می شود اشاره دارد که از طریق مشاهده یا مبادله ی کلامی و یا از طریق دادن تکالیف و گزارش های کتبی بدست آورد . (سیف 1376)

* سنجش  به عنوان گرد آوری اطلاعات در باره پیشرفت تحصیلی و بازخورد دادن به آنان به منظور آگاهی یافتن از نقاط قوت و ضعف یادگیری خود و تلاش در جهت بهبود آن ، بیشترین تاثیر را بر یادگیری دانش آموزان می گذارد .

3- آزمون[6]  : معمول ترین وسیله اندازه گیری ویژگیها یا صفات روانی را آزمون گویند . انواع آزمون یا تست ها امکان اندازه گیری ویژگیهای روانی را به صورت غیر مستقیم فراهم می کند . منظور از اندازه گیری [7]  نیز فرآیندی است که تعیین می کند یک شخص یا یک شئی چه مقدار از یک صفت یا ویژگی برخوردار است. ( گی 1991)

تاریخچه ارزشیابی

     از گذشته های بسیار دور تاکنون ، افرادی که با تدریس و آموزش سروکار داشته اند برای پی بردن به میزان موفقیت فراگیران خود از مطالب و محتوای آموزشی داده شده ، به صورت های مختلف از ارزشیابی استفاده کرده اند . اجرای آزمون خدمات اجتماعی از سه هزار سال پیش در چین آغاز شد . در این زمان یکی از امپراطوران تصمیم گرفت شایستگی ماموران خود را بسنجد از آن پس کسانی  به مشاغل دولتی منصوب می شدند که نمره های خوبی در موسیقی ، سوار کاری ، حقوق مدنی ، نویسندگی اصول کنفیسون و آگاهی از تشریفات می گرفتند . بر
پایه ی منابع تاریخی در ایران در زمان شاپور ، پادشاه ساسانی در جندی شاپور برای دانشجویان پزشکی ، مجالس آزمایش و امتحان برگزار می شد و به شرکت کنندگان در امتحان به شرط موفقیت اجازه نامه پزشکی داده می شد در اواخر
دوره ی زندیه برای آنکه مسلم گردد اطفال ، شرعیات و تعلیمات دینی را
فراگرفته اند ، امتحان آخر سال در حضور علما ، رجال  شهر و اولیا آنها به صورت فردی وشفاهی برگزار می شود . در دوره ی قاجار ، معلمان هر روز از شاگردان درس پرسیده و توانایی آنها را ازطریق امتحان ارزشیابی می کردند آنچه مسلم است ارزشیابی های انجام گرفته در گذشته ، به طور عمده به صورت شفاهی یا عملی بوده که به نوبه ی خود نقش بسیار موثری در افزایش مهارت سخنوری و کارآیی افراد داشته است در مدارس قدیمی روم و یونان نیز امتحان شامل بیان شعر با صدای بلند و یا ارایه سخنرانی بوده است تا قرن نوزدهم امتحانات کتبی ناشناخته بود . شاید بتوان تلاش های انجام گرفته در سال 1854 میلادی در مدارس بوستون آمریکا را به عنوان یکی از اولین تلاش ها برای استفاده از اندازه گیری در امر ارزشیابی به حساب آورد در این حرکت سعی شد تا نمرات دانش آموزان به مثابه منبعی جهت ارزشیابی برنامه های آموزشی به کار گرفته شود و به این ترتیب امتحانات کتبی نیز رایج گردید. ( موسوی 83)

جایگاه ارزشیابی در برنامه ریزی درسی

جهت دهی به فرآیند تربیت و تأثیر پذیری از تلقیها :

ارزشیابی با تحت تأثیر قرار دادن  فعالیتها و مواد آموزشی به فرآیند یادگیری جهت می دهد و این جهت دهی بر مبنای رویکرد تربیتی اتخاذ شده توسط برنامه ریزان و معلمان صورت می گیرد . اما از سویی تلقی ما نیز از نقش هریک از عناصر فرایند یاددهی یادگیری می تواند در تعیین مدل ارزشیابی موثر باشد .

 ارزشیابی جزیی از فرآیند یادگیری   

چنانچه ارزشیابی به عنوان بخشی مهم و موثر از فرآیند یادگیری قلمداد شود ، به ابزار و حتی روش آموزشی مبدل می گردد که امکان ظهور خلاقیتهای حرفه ای معلم در آن به وجود می آید .

ارزشیابی تصمیم ساز است

ارزشیابی نشان می دهد فرد کجاست و تا مقصد چقدر را ه دارد وبقیه راه را نشانش می دهد . این راهنمایی به بصیرت دانش آموزان می افزاید و آنان را در
 تصمیم گیری تواناتر می سازد .

توجه ارزشیابی به تفاوتها

به هنگام ارزشیابی به میزان سعی و تلاش هر فرد و تناسب آن با توان و استعدادش توجه شود . بنابر این همه نباید همزمان و با شیوه ای واحد و یکنواخت به مقصد برسند چرا که نتایج ارزشیابی ، علاوه برآن که بازخوردی مناسب از تلاشهای انجام شده به فرد ارائه می دهد ، انگیزه تداوم یادگیری را نیز در وی تقویت می نماید .

ارزشیابی برای خودشناسی

ارزشیابی ، باطن و تواناییهای بالقوه فرد را برای وی نمایان می کند وموجب خودشناسی و تبیین تصویر ذهنی فرد از خودش می شود . ارزشیابی باید برای هر فرد تشکیل پرونده ای از بهترین محصولات و فعالیتهایش را میسر سازد . به
گونه ای که هر فرد بتواند خود به بررسی نمونه کارهایش پرداخته و در صورت عدم رضایت از آنها کار بهتری انجام داده و جایگزین نمونه قبلی موجود در  پرونده اش بنماید .

ارزشیابی خلاقانه وخلاقیت پرور

ارزشیابی متناسب با هر فرد ، معنایی خاص دارد واین لزوم ارزشیابی خلاق را توجیه می کند . محصول ارزشیابی خلاق ، تجارب یادگیری مختلف و متنوع خواهد بود مرور آن توسط یادگیرندگان مجال بهره مندی از همه آنها رافراهم می آورد .[8]

ویژگیهای ارزشیابی مناسب

1 ارزشیابی باید بخشی از برنامه یادگیری دانش  آموزان باشد نه اینکه تنها وسیله ای باشد برای قضاوت در مورد صلاحیتهای آنها برای عبور از یک دوره و  ورود به مرحله و دوره ی بعد( شرط ارتقاء )

2- ارزشیابی باید در تناسب کامل با رویکرد و دیدگاه حاکم بر برنامه درسی باشد .

3 ارزشیابی باید به منظور بررسی و برآورد چگونگی تحقق اهداف درس صورت گیرد .

4 ارزشیابی باید اهداف حوزه های مختلف یادگیری ( شناختی ، نگرشی و مهارتی ) را پوشش دهد .

5 ارزشیابی باید با محتوای آموزشی ، تجارب و فعالیتهای یادگیری و روشهای تدریس ، هماهنگی و تناسب کامل را داشته باشد .

6 -  در ارزشیابی باید با استفاده از تدابیر مناسب ، اعتبار اطلاعات و قضاوتها تا حد امکان تضمین و تامین شود . تدابیری همچون استفاده از چند ابزار برای اندازه گیری به جای محدود کردن آن به استفاده از یک ابزار ، ارزشیابی در موقعیت ها و زمانهای مختلف ، استفاده از ابزارهای مناسب برای برآورد جنبه های مختلف یادگیری .

ارزشیابی از دیدگاه سنتی

روشهای سنتی در سنجش صرفاً مهارتهای پایه را مورد اندازه گیری قرار می دهند . به عبارت دیگر این ابزار ها که غالباً به صورت چند گزینه ای ، صحیح و غلط و همچنین تشریحی تدوین می شوند . مهارتهای پایه را به صورت جدا از یکدیگر مورد سنجش قرار داده و در آن ها به ندرت دانش آموز ترغیب می شود تا از آموخته های خود در موقعیت های واقعی زندگی استفاده کنند . در این دیدگاه ارزشیابی آخرین حلقه فرآیند یاددهی و یادگیری است « در روشهای سنتی      اندازه گیری ماهیت متفاوتی دارد و در پی آن است که دانش آموز را در جهت پاسخهای صحیح تصنعی و از پیش تعیین شده به کار وا دارد .»( لطف آبادی 1375)

    در روشهای سنتی دانش آموز را در جهت ارائه ی پاسخ های صحیح از پیش تعیین شده به کاروا می دارد در این فرآیند به رابطه سنجش و یادگیری توجهی نمی شود . این آزمونها باعث ایجاد فاصله بین آموخته ها و واقعیت های زندگی دانش آموز می شود به دلیل ساختار خود به خواست و نیاز افرادی غیر از آزمون شونده پاسخ می دهد . روش آنها بر نقاط ضعف آزمون شونده تاکید دارد و در مورد پیشرفت دانش آموز حساس نیست ( درستکار 1383)

در ارزشیابی سنتی بر ارزشیابی دانش محض تاکید دارد . « در حقیقت ارزشیابی یک فرآیند است و نه فرآورده و می دانیم هر فرآیندی زمان بر است در حالیکه امتحانات مرسوم و سنتی چنین ویژگی را ندارد » ( مولفان علوم سوم 1380)

ارزشیابی از نظر دیدگاه جدید

    در ارزشیابی جدید بر ارزشیابی دانش ،مهارت و نگرش توجه دارد . فراگیر در حین فعالیت ها ارزشیابی می شود . دانش آموز در گروه نیز ارزشیابی می شود و در فهم مساله تا رسیدن به پاسخ ارزشیابی می شود . در دیدگاه جدید و کنونی سنجش و ارزشیابی بخش جدایی ناپذیر و مهم ترین عنصر فرآیند آموزش است ارزشیابی آخرین حلقه ی فرآیند یاددهی و یادگیری به شمار نمی رود بلکه جزیی از فرآیند آموزش است وسیله ای برای تحریک و تشویق دانش آموزان به یادگیری بیشتر در چنین دیدگاهی یاد گیرنده تبدیل به فردی فعال ریسک پذیر ومحقق می شود که به طور دایم از تدریس بهره می گیرد به بیان دیگر آموزش ، ارزشیابی آموزش مرتب تکرار می شود در این دیدگاه ارزشیابی جزء لاینفک آموزش به شمار می رود و در جایگاه واقعی خود یعنی در خدمت آموزش قرار می گیرد .

دسته بندی ارزشیابی های آموزشی با توجه به زمان وهدف

1 – ارزشیابی آغازین : نخستین ارزشیابی معلم که پیش از انجام فعالیتهای آموزشی به اجرا در می آید در واقع این ارزشیابی به منظور اندازه گیری رفتارهای ورودی یا مهارت ها و دانش های پیش نیاز یادگیری درس تازه به کار می رود . هدف از اجرای این آزمون تعیین میزان اطلاعات یادگیرندگان از مطالبی است که قرار است به آنها آموزش داده شود .

2 ارزشیابی تشخیصی : که با هدف تشخیص دادن مشکلات یادگیری دانش آموزان در یک موضوع درسی به کار می رود معمولاً درجریان آموزش انجام
می گیرد . علاوه بر تشخیص دادن مشکلات یادگیری دانش آموزان باید بتواند
روش های مناسب رفع مشکلات را نیز به معلمان نشان دهد .

3 -  ارزشیابی تکوینی ( مستمر ) : این نوع ارزشیابی که شامل ارزشیابی فرآیندی [9] نیز است ، پیشرفت دانش آموزان مورد بررسی قرار می گیرد و نتایج این نوع ارزشیابی ممکن است منجر به ایجاد تغییراتی در روش تدریس معلم شود . اسکریون [10](1991) می گوید : ارزشیابی تکوینی اساساً در خلال اجرای یک برنامه و یا تولید محصول ( یک دانش آموز ) به منظور بهبود و توسعه برنامه توسط افراد دست اندر کار و غالباً بیش از یک بار صورت می گیرد در اینجا  لازم است توضیحاتی در مورد ارزشیابی مستمر ارائه دهیم .

ویژگیهای ارزشیابی مستمر و نقش آن در فرآیند آموزش

    خصلت عمده ی این نوع ارزشیابی در پویایی و گستردگی آن است . و از معلم انتظار اقداماتی فراتر از آزمون های سنتی را دارد تا تصویری کلی از تمامیت شخصیت دانش آموز ارائه دهد . از نتایج این نوع سنجش و ارزشیابی درجهت رشد و ارتقای دانش آموز استفاده می شود و مهم تر از همه این که از هر دانش آموز توقع رشد و بالندگی را در حد توان خود او دارد در این رویکرد فرآیند ارزشیابی با فرآیند آموزش در هم تنیده ، جاری و مستمر است . ارزشیابی مستمر یا سازنده بخشی از فرآیند آموزش تلقی می شود به این معنا که ارزشیابی در جریان آموزش جاری است و معلم به طور مرتب با آن درگیر است آنچه که این سنجش را از نوع رشد دهنده می کند . نحوه ی استفاده از نتایج ارزشیابی است . یعنی معلم از نتایج سنجش در تعیین گام بعدی خود در آموزش استفاده می کند ( رستگار 1382) ارزشیابی مستمر از ابتدای فرآیندآموزش و همراه آن شکل می گیرد و به معلم کمک می کند تا تواناییهای دانش آموزان را بهتر بشناسد و از نقاط قوت و ضعف آنها آگاه شود . مشکلات آموزش را در یابد . بازخورد مداوم به دانش آموزان یکی از عناصر مهم ارزشیابی مستمر است . این نوع ارزشیابی می تواند گام مهمی در افزایش کیفیت آموزش و تسهیل کننده تحقق اهداف آموزش وپرورش باشد از این طریق به آموخته های دانش آموزان عمق می بخشیم و هرگام از یادگیری را مبنایی محکم و مبتنی بر تفکر را بر می داریم ( یادگار زاده 1384)

    یکی از هدفهای اصلی ارزشیابی مستمر این است که معلم در یابد نقاط قوت و ضعف دانش آموز چیست و چه کمکی احتیاج دارد تا براساس آن مرحله ی بعدی تدریس خود را طراحی و تنظیم کند . ارزشیابی مستمر بازخورد مناسبی به معلم می دهد تا بتواند فعالیتهایی طراحی کند که با سطح دانش و مهارتهای
دانش آموزان تناسب داشته باشد . معلم خود در یک فرآیند تجربه اندوزی قرار
 می گیرد و ازطریق این نوع ارزشیابی می تواند علائق دانش آموزان را شناسایی کند و سطح فعالیتها و نیز مفاهیم را به درستی بسنجد . ( مولفان علوم سوم ابتدایی
1380)

شیوه ها  و ابزارهای مورد استفاده در ارزشیابی تکوینی ( مستمر )

* ارزشیابی پرونده ای ( پوشه کار)

روش پورت فولیو [11] براساس پرونده ای از مجموعه فعالیتهای انتخاب
 شده ی دانش آموز صورت می گیرد که به عنوان بخشی از کارهای وی در کلاس یا خارج از کلاس و به منظور سنجش ، تدریس وارزشیابی تهیه می شود . این روش مستلزم وجود آرشیوی از اسناد و مدارک مربوط به رشد گیرنده در
زمینه هایی است که معرف پیشرفت واقعی او هستند . ( رحیمی ، رمضانی 1382)

پوشه کار می تواند به صورت فردی یا به صورت گروهی تهیه شود . مهم این است که دانش آموز با اندیشیدن در باره ی نمونه کارهای خود ، می آموزد چگونه خود را ارزشیابی کند . او عیناً شاهد پیشرفت خود می باشد . معلم با طرح پرسشهای مناسب در مورد فعالیتهای او ، بازخوردی لازم را برای او تدارک می بیند بدین ترتیب کار فراگیرش را اصلاح نیز می کند . پوشه فرصت شناخت و اصلاح اشتباهات را به دانش آموز می دهد این کار توان ریسک کردن ،نهراسیدن از اشتباه و اصلاح آنرا به او می دهد و به این ترتیب دانش آموز را در فرآیند آموزش خود سهیم می سازد .

* ارزشیابی پروژه ای

الف پروژه دانش آموزی : به فعالیتهایی گفته می شود که براساس هدفهای برنامه درسی طراحی می شود و تا حدودی پیچیده تر از تکالیف معمولی است . از آنجایی که برنامه های رسمی کلاسی و فعالیتهای از پیش تعیین شده ی دانش آموزان در طراحی آنها دخالتی ندارد و فرصت بروز خلاقیتها را به فراگیر نمی دهد ، در پروژه به دانش آموز حق انتخاب می دهد آنها می توانند تصمیم های مسئولانه بگیرند و این توانایی در آنها پرورش می یابد . در این روش دانش آموز برای انجام پروژه خود باید اطلاعاتی را جمع آوری کند وبرای اینکار کارهای متعددی انجام می دهد.  از جمله شناخت مسئله ، طراحی تحقیق ، تقسیم کار ، پشتکار ، استفاده از روش های مختلف حل مسئله ، ارزشیابی مستمر کار در حین انجام آن ، تهیه گزارش و ارائه ی آن در حل مسائل روش علمی که در این مسیر دانش آموز برای جمع آوری اطلاعات با افراد مختلف و مشاغل گوناگون مصاحبه می کند و با ایده های آنها آشنا می شود . به منابع مناسب مراجعه می کند . در این روش نقش تسهیل کننده وهدایت گر معلم بیشتر به چشم می خورد در فعالیتهای پروژه ای ، برای دانش آموز فرصتی فراهم می شود که با مهارتهای بهتر زندگی کردن و توانایی برخورد با مسائل زندگی را کسب کند . ( رستگار 1383)

مراحل اجرای پروژه دانش آموزی

1 -  شیوه برخورد پژوهشگر را در برابر پرسش مرور کنید

مثال : چه کنیم تا آلودگی هوای محیط زیست کمتر شود .

2 قدمهای احتمالی پژوهشگر را برای حل مسئله بردارید .

مثال : راستی چرا هوا آلوده است ؟ منابع آلوده کننده هوا چه هستند ؟

3 -  با توجه به هر پاسخی که در هر مرحله می دهید فرضیه سازی کنید .

مثال : دلیل اصلی آلودگی هوا سوخت ناقص و سایل نقلیه است

4 صحبت یا عدم صحت فرضیه را اثبات کنید .

مثال : آمارهای سازمان هواشناسی ، محیط زیست و ترافیک بررسی شود

5 سپس انتخاب عنوان پروژه برای تحقیق

مثال : چه کنیم تا آلودگی هوا کمتر شود ؟

ب پروژه معلمی : بدین معناست که براساس همان هدفهای برنامه درسی طراحی می شود وبه منظور کشف و شناسایی عوامل افت تحصیلی دانش آموزان در دروس خاص است . این پروژه به آموزگار کمک می کند تا مشکل دانش آموز را شناسایی و ریشه یابی کند وسپس درصدد رفع آن مشکلات برآید . مثلاً بررسی اشکالات املایی دانش آموزان یک کلاس در یک نوبت ، بررسی اختلالات خواندن در دو نوبت و  ....[12]

* سنجش مشاهده ای

    استفاده از فهرست مشاهدات در برنامه ی آموزشی ، شیوه ای نو و تازه ای است که از طریق آن معلم می تواند در مورد حدود آموخته های دانش آموز یا گروه از دانش آموزان در حیطه های مختلف مهارتی ، نگرشی و دانشی قضاوت کند . فهرست مشاهدات بسیار انعطاف پذیر است و براساس انتظارات متفاوت هر معلم از دانش آموزان کلاس خود تنظیم می شود که ممکن است با فهرست معلم دیگر متفاوت باشد . فهرست ارزشیابی در موارد متعددی معلم را به موقع و قبل از آنکه دیر شود ، از نیازهای آموزشی دانش آموزان آگاه می کند و راه را برای برداشتن آگاهانه ی گام بعدی هموار می کند . ویژگی های رفتار هوشمندانه مثل پشتکار ، گوش کردن ، انعطاف پذیری درتفکر ، فراشناخت و دقت درعمل رامی توان از طریق مشاهده ی رفتار دانش آموزان در آنان تقویت کرد .[13]

* بازخورد

زمانیکه فراگیر بتواند آنچه را در یک موقعیت فراگرفته است ، در موقعیت متفاوتی به کار برد .یعنی توان انتقال آن آموخته ها را داشته باشد ، یادگیری اتفاق افتاده است . به عبارت دیگر دانش آموز به فراشناخت رسیده است برای آنکه دانش آموز بتواند به فراشناخت برسد باید در فرآیند آموزش ، دایم بازخورد بگیرد و نسبت به موقعیت خود آگاه شود این بازخورد می تواند از معلم از خود دانش آموز و یا دیگر هم کلاسی ها باشد به طور کلی بازخورد ممکن است به سه صورت اتفاق افتد :

1 بازخورد معلم به دانش آموز

در آزمونهای سنتی شیوه های بازخورد معلمان به دانش آموزان بسیار ساده وصریح است به طور معمول معلم امتحان می گیرد و دانش آموز از طریق نمره یا رتبه یا یک قضاوت کلی ، بازخورد دریافت می کند . آنچه به واقع در افزایش انگیزه و علاقه به درس و بهبود نتایج کار دانش آموز اثر می گذارد . پیشنهاداتی است که معلم در مورد بهبود کار دانش آموزان می دهد بدون آنکه بخواهد در مورد کل کار اوقضاوت کند . مثلاً ( من فکر می کنم اگر آزمایش را تکرار کنی ، نتیجه ی بهتری می گیری )

2   بازخورد درجریان آموزش

 در تعامل با دانش آموزان ، هدفهای آموزشی محدودی را باید در نظر گرفت و فقط بر مبنای آنها به دنبال جمع آوری اطلاعاتی باشیم که به ما امکان می دهد در مورد کار دانش آموز قضاوت کرد . باید دانش آموزان را مطمئن ساخت که هرگاه تدریس را نفهمیدند ، می توانند بخواهند که شیوه ی تدریس معلم تغییر پیدا کند شاید مشکل از شیوه ی تدریس معلم باشد نه توان درک آنان

3   بازخورد  دانش آموز به خودش ( خود ارزشیابی )

در گیر کردن دانش آموز در فرآیند ارزشیابی خود و تصمیم گیری برای برداشتن گام بعدی او را به فرد آگاهی تبدیل می کند که به فراشناخت رسیده است و می تواند معلم را در طی فرآیند تدریس یا پس از آن و در طراحی مراحل مختلف آموزش یاری کند .(رستگار 1382 )

فراگیران برای تهیه وپرورش یک پرونده فعالیت بایستی نمونه هایی از کارهای انجام داده ی خود را انتخاب نماید . انتخاب نمونه هایی از فعالیتهای انجام شده که نشان دهنده و بیانگر موفقیتها و پیشرفتهای افراد باشد نیازمند تفکر و اندیشه در مورد یادگیری خود به صورت انتقادی و مقایسه آن با استانداردها و ملاکهای عملکردی می باشد . مجموعه ی این فعالیتها مفهوم خود ارزشیابی را شکل
 می دهد. بازخورد دانش آموز به خودش در واقع توسعه و پرورش توانایی قضاوت و اظهار نظر در فراگیران می باشد تا بتواند در مورد کیفیت و مطلوبیت فعالیتها و کارها تصمیم گیری نماید . ( فراهانی 1384)

* ارزشیابی گروهی :  برای این نوع ارزشیابی لازم است معلمان به سه مرحله توجه داشته باشند :

الف هدفهای ورودی : یعنی اینکه دانش آموز چه اطلاعاتی از قبل دارد یابه عبارتی چه می داند ؟ = چه می دانیم ؟

ب هدفهای رفتاری : قرار است دانش آموز چه چیزی را یا به عبارتی چه مطالبی را یاد بگیرند ؟ = چه می خواهیم بدانیم ؟

ج هدفهای خروجی:دانش آموزان چه چیزی رایادگرفته اند . = چه یاد گرفته ایم ؟ ( شایان ، نادری ، انصاری راد 80)

قبل از شروع ، معلم باید انتظارات خود را از کار گروهی واهمیت کار جمعی را برای فراگیران روشن کند به آنها اطمینان دهد که اگر به هم گروههای خود کمک کنند تا یاد بگیرند نمره ی آنها افزایش پیدا می کند . فراگیر درحین انجام فعالیت ، نگرشهای مثبت را نیز به خوبی می آموزد از جمله توجه کردن به نظرات دوست خود ، احترام گذاشتن به نظر دوستش ، رعایت نوبت ، تعامل و همکاری و بدین ترتیب کار گروهی باعث می شود در فعالیت های اجتماعی خود موفق شود .

* ارزشیابی عملکردی

این آزمونها بیشتر در حیطه روانی حرکتی و مهارتی کاربرد دارد که انواع آن در طراحی سئوالات آزمون توضیح داده شده است . در طراحی آزمون های عملکردی معمولاً باید به سه قسمت اصلی توجه شود :

1 -  تکلیف عملی    2 – برگه ی ارزشیابی     3 – سیستم نمره گذاری

1 – تکلیف عملی : بدنه ی اصلی آزمون عملکردی فعالیتی است که معلم طراحی
 می کند تا دانش آموز در آن درگیر شود یا دانش آموز را با مشکلی مواجه کند واز او بخواهد که راه حلی ارائه کند .

2 – برگه ارزشیابی : دانش آموز ایده ، راه حل،  شیوه کار ، نقشه کار و  .... را روی برگه ارزشیابی منعکس می کند .

3 – سیستم نمره گذاری : معلم با توجه به هدف های آزمون عملکردی که از قبل مشخص است ،معیار ارزشیابی را مشخص می کند ، علاوه بر ارائه ی مدل در ارزشیابی ، تمام مخاطبان را از صحت قضاوت مطمئن می سازد و دانش آموزان را هم از نشانگرهایی که براساس آنها سنجیده می شوند آگاه می کند و به طور غیر مستقیم به آنان می آموزد که چگونه می توان یک فعالیت عملی را به خوبی انجام داد . [14]

4 – ارزشیابی تراکمی یا پایانی : ارزشیابی پیامد [15] و ارزشیابی نتیجه [16] نیز نامیده
می شود . به میزان تحقق اهداف تعیین شده توجه می شود . برای مثال آیا
دانش آموزان آن چیزهایی را که قرار شده است بدانند یاد گرفته اند
(سلیمی زاده 82) ارزشیابی پایانی معمولاً در پایان هر دوره ی آموزشی انجام می شود و معلم با استفاده از آن ، آنچه را دانش آموزان طی دوره آموخته اند ارزیابی می کند هدف از آن نمره دادن ، اتخاذ تصمیم های مختلف در مورد ارتقای فراگیر به کلاس بالاتر
و ... است از آزمونها وابسته به هنجار
[17] یا وابسته به ملاک استفاده می شود .

آنچه این ارزشیابی را به طور خاص از ارزشیابی تکوینی ( مستمر و رشد دهنده ) متمایز می سازد . نحوه ی استفاده از نتایج آن است . نتایج این ارزشیابی نقشی در مرحله ی بعدی آموزش دانش آموز ندارد . مسئولیت تشخیص مشکلات دانش آموز در فرآیند یاددهی - یادگیری به هدف رفع آن مشکلات برعهده ی ارزشیابی مستمر است وهدف ارزشیابی مجموعی ، تعیین آموخته های کلی دانش آموزان در پایان دوره ی آموزشی و قضاوت در باره ی کل برنامه یا طرح آموزشی است که معمولاً به صورت نمره کیفی یا کمی به دفتر و والدین گزارش می شود و نقشی در
 برنامه ی آموزشی دانش آموز ندارد .

5– ارزشیابی ترکیبی :  از ترکیب دو روش کمی و کیفی ، روش جامع تری به وجود می آید که از آن به عنوان رویکرد یا روش ترکیبی یاد می شود . اعتبار نتایج ارزشیابی با به کاربستن بیش از یک روش در ارزشیابی از یک پدیده مشابه تقویت شده و افزایش می یابد . این امر که Triangulation نامیده می شود . غالباً به عنوان یک مزیت عمده روش ترکیبی مطرح است ترکیب دو روش کمی و کیفی
 ( ارزشیابی مستمر که غالباً به صورت کیفی است و ارزشیابی پایانی که به صورت کمی است ) در تولید و بهبود ابزارهای پیشرفته در همه ی روش های گرد آوری داده ها و صریح تر ساختن درک ارزشیابی کنندگان از یافته های بسیار سود بخش است ( سیلمی زاده 82)

طراحی انواع سئوال های آزمون در سه حیطه

                

  باز پاسخ             1 -  تشریحی ( انشایی )           2 -  کوتاه جواب ( کنترل شده )

الف حیطه شناختی یا دانستنی  

                   بسته پاسخ           1 -  صحیح غلط          2 -  جورکردنی      3 چند گزینه ای

ب حیطه روانی حرکتی ( مهارتی )

 

 

 

انواع آزمونهای عملکردی

آزمون کتبی . عملکردی................ paper and pencil performance test

آزمون شناسایی  identification test ……………………………...

انجام عملکرد در موقعیتهای شبیه سازی شده.... simulated performance

نمونه کارworkample…………………………………..……..

                            

1 آزمون کتبی . عملکردی          به طور کلی برکاربست دانش و مهارت در موقعیت های عملی تاکید می شود . [18] ( سیف ص 235)

2 -  آزمون شناسایی         هم در آموزش صنعتی کاربرد دارد و هم در علوم زیستی و هم در سایر رشته های علمی

3 -  انجام عملکرد در موقعیت های شبیه سازی شده در این نوع آزمون از یادگیرنده خواسته می شود تا در یک موقعیت شبیه سازی شده یا مصنوعی یا خیالی همان اعمالی را انجام دهد که در موقعیت های واقعی ضروری هستند [19]مثل حرکات شنا

4 -  نمونه کار         نزدیکترین روش سنجش به عملکرد واقعی است . فراگیر در محیط طبیعی سنجش می شود [20] در این روش نمونه اعمالی که از یادگیرنده
 می خواهیم تا انجام دهد باید شامل عناصر مهم عملکرد کلی باشد که درشرایط کنترل شده اجرا می شود .

ج حیطه نگرش

    ارزشیابی اهداف در حیطه ی عاطفی شامل : اطمینان از علاقه دانش آموزان برای انجام فعالیت ها و شناخت گرایش های دانش آموز در شرایط معین است .[21] معلم با زیر نظر داشتن فعالیتها ، رفتارها وعملکرد دانش آموز از میزان ونوع
نگرش های مورد نظر در آموزش مربوط به درس شناخت پیدا می کند معلم با مشاهده دانش آموز به طور مستقیم رفتار آنها را مورد بررسی قرار می دهد .
[22] برای اینکه مشاهده به درستی انجام شود  ، معلم می تواند فهرستی از رفتارهای مناسب و مورد انتظار از دانش آموز را براساس انتظارات نگرشی تهیه کند و براساس آن ارزشیابی کند . به این فهرست چک لیست نیز گفته می شود از طریق فهرست مشاهدات ( چک لیست ) معلم می تواند آموخته های دانش آموز یا گروه از
دانش آموزان را در حیطه های مختلف مهارتی ، نگرشی و دانستنی قضاوت کند این یاد داشت ها به معلم امکان می دهد تا در برنامه ی تدریس خود میزان حصول به هدفهای آموزشی را تعقیب و کنترل کند ودر یابد  که هر دانش آموز تا چه اندازه به هدف های مورد نظر رسیده است و به چه کمک های نیاز دارد (موسوی 1383)

« روش اساسی ارزشیابی مهارتهای یادگیری و نگرشها به صورت بخشی از تدریس ، مشاهده در ضمن فعالیتهاست مشاهده در یک مدت معین یا در طول یک درس باید محدود به تعداد کمی از دانش آموزان باشد وبهتر است که این عده در یک گروه مشغول به کار باشند » ( هارسن 1379)

جمع بندی و نتیجه گیری

    در این مقاله کوشش شد به طور مختصر دو دیدگاه سنتی و جدید ارزشیابی را بررسی کرده و جایگاه ارزشیابی در برنامه ریزی درسی را توضیح داده ، سپس انواع ارزشیابی  از نظرزمان و هدف استفاده از آنها توضیح داده شد به نظر می رسد دیدگاه های جدید سنجش و آموزش ، نگرشی انسانی تر و رشدی مطلوب تر و تحولی اساسی تر به انسان و آموزش و یادگیری او را دارا هستند . محدود کردن فراگیر به کلاس ، کتاب ، امتحان و نمره ، اجحافی بزرگ به بشریت است . چنانچه دنیای متحول و پر تغییر حاضر را به این بحث بیافزاییم ، ضرورت تغییر و تحول  در تواناییها ، نگرشها و بینشها و کوشش های آدمی آشکارتر شده و بیش از پیش به نظام آموزش ، یادگیری و سنجش مترقی و متحول نیاز خواهیم داشت . به قول پین (2003) ویژگیهای نظام سنجش آموزش نوین به این صورت است :

1 سنجش مهمتر از نمره دهی

2 پاسخهای محصل ساخته به جای جوابهای آماده

3 -  تمرکز بر واقع گرایی تا ذهنیت و تصورات

4 -  کاربرد دانش به عوض انبار کردن دانش

5 -  منابع چند گانه داده ها در مورد فراگیر

6 -  هدف مداری و ملاک محوری در آموزش و سنجش به جای سلیقه

البته بایستی به خاطر داشت که آنچه تحت عنوان محاسن روشهای جدید و معایب آزمونهای سنتی ذکر می شود به هیچ وجه به این معنا نیست که روشهای سنتی باید از نظام آموزش وسنجش به طور کلی حذف گردد . بلکه همه تاکید و حساسیت علمی برای آنست که اولاً استفاده از آنها محدود و مقید به شرایط ویژه گردد و ثانیاً این روشها در کنار روشها و رویکردهای تعاملی و پویا و انسان مدار به کار رود و تصمیمات و اقدامات حیاتی و اساسی و سرنوشت ساز صرفاً مبتنی بر روشهای سنتی اتخاذ نگردد( فراهانی 1384)

    امروزه آموزش وپرورش موفق به صورت نهادی تعریف می شود که در یادگیرندگان مهارتهای تفکر انتقادی ، حل مساله و خلاقیت را می پروراند . روشهای مفید سنجش و ارزشیابی نیز به روشهایی گفته می شود که مستقیماً میزان تحقق همین هدفها را تعیین می کند . استفاده از انواع ارزشیابی های مستمر و پویا ، کیفی ، ارزشیابی ترکیبی ، تکیه نکردن برارزشیابی های سنتی ، فراهم کردن زمینه ی رسیدن فراگیران به خود ارزشیابی ، گامهای موثری در جهت تحقق اهداف آموزش و تربیت است .

    به امید روزی که ارزشیابی و ثبت وضبط وضعیت تلاش ها در
 یادگیری های دانش آموزان تنها برای تعیین برنامه ها و فعالیت های یاددهی
یادگیری بعدی انجام شود نه کشف و نمایان ساختن نقایص یادگیری دانش آموزان برای خودشان و دیگران

 



Elaluation-[1]

Jadgement-[2]

Worth-[3]

Merit-[4]

Assessment-[5]

Test-[6]

Measurment-[7]

[8] - رحیمی ، رمضانی 1382

Process Evaluation-[9]

Scriven-[10]

Port folio-[11]

[12] - نمونه فرم های مربوط به اشکالات املایی یک پایه در ضمیمه آمده است

[13] - نمونه ای هفرست مشاهدات مربوط به هدیه های آسمان در ضمیمه آمده است

[14] - بهتر است زمانی که معلمان برای اولین بار آزمون عملکردی را تجربیه می کنند این کار را در گروههای معلمان هر پایه انجام دهند ا با همفکری راههای عملی و قابل اطمینان را برای سنجش و ارزشیابی عملکرد دانش آموزان پیداکنند

Outcoe Ealuatin-[15]

Output Evaluation-[16]

Output Ecaluation-[17]

[18] -از دانش آموز خواسته می شود یک نمودار ستونی براساس اطلاعات داده شده رسم کند .

[19] - مثل انجام تنفس مصنوعی روی یک مصدوم . آموزش رانندگی

[20] -مثل آزمون رانندگی اتومبیل ولقی در شرایط واقعی

[21] -منظور از علاقه ترجیح یک فعالیت به بقیه فعالیتها

[22] -مشاهده به دو صورت کنترل شده و یا طبیعی صورت می گیرد



تاريخ : پنجشنبه ۱٤ شهریور ۱۳۸٧ | ٥:٠٩ ‎ب.ظ | نویسنده : سیدمحمدرضا موسوی زاهد | نظرات ()