چکیده

     مقاله حاضر تحت عنوان «تاکید بر خلاقیت ونو آوری در زمینه ارزشیابی » تهیه شده است . تاکنون تحقیقات و مطالعات انجام شده بیشتر به نقش ارزشیابی در پرورش خلاقیت دانش آموزان پرداخته است در حالیکه هدف نگارنده از ارائه این مقاله بررسی دیدگاهها و رویکردهای نوین در سنجش و ارزشیابی که نوعی خلاقیت و نو آوری است از قبیل ارزشیابی توصیفی ، ارزشیابی پوشه ای ، ارزشیابی پرونده ای ، ارزشیابی از طریق آزمونهای عملکردی ، ارزشیابی خودسنجی و همسال سنجی و ارزشیابی از طریق بازخورد می باشد .


روش نگارش مقاله مطالعه کتابخانه ای مبتنی بر مطالعات و تجربیات شخصی با استفاده از نظریه های نوین وجدید صاحب نظرات تعلیم و تربیت درخصوص موضوع مورد بررسی که خیلی اندک بود می باشد .

در پایان به اصل جدایی ناپذیری آموزش از ارزشیابی و نتیجه گیری از موضوع پرداخته است .


مقدمه

    امروزه خلاقیت و نو آوری و ایجاد تغییر و دگرگونی در سازمانها و موسسات یک امر ضروری است چرا که جامعه و سازمان ها همه در حال تغییر و تحول هستند ، این تغییر و تحولات در سازمان های آموزشی و تعلیم وتربیت به مراتب حساس و با اهمیت  است و باعث شده که آموزش وپرورش اهداف ، گرایش ها و علایق خود را جهت بکارگیری خلاقیت و نو آوری هدایت کند .

    یکی از مولفه های اساسی آموزش و پرورش و رشته پیوند بین دو مفهوم یادگیری و یاددهی نظام ارزشیابی تحصیلی است . صاحبنظران این رشته معتقدند که ارزشیابی تحصیلی در ایجاد توانایی آفرینندگی ، خلاقیت و نو آوری در فرآیند یاددهی یادگیری تاثیر به سزایی دارد . تربیت کودکان مبتکر و خلاق یکی از اهداف مهم نظام های آموزشی است و بی شک روش های آموزشی ، محتوای دروس ، نقش معلم ، طرح ها و شیوه های ارزشیابی فراهم کننده بستر مناسبی جهت تحقق این هدف است .

    نگارنده این مقاله سعی برآن دارد که به رویکردهای نوین در سنجش و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی که به نوعی ابتکار ، خلاقیت و راهبردی جدید و تازه برای ارزیابی و قضاوت پیشرفت تحصیلی فراگیران است . بپردازد .


اهداف

هدف کلی :  تاکید بر خلاقیت و نو آوری در زمینه ی ارزشیابی پیشرفت تحصیلی

اهداف جزیی

بررسی اهمیت خلاقیت و نو آوری در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی

بررسی رویکردها و دیدگاههای نوین سنجش و ارزشیابی در آموزش وپرورش

اجتناب ناپذیر بودن ارزشیابی از فرآیند یاد دهی

بیان مسأله

    در سالهای اخیر نظام های آموزشی دستخوش تغییر و تحولات زیادی شده است و چون آموزش وپرورش یک نظام و سیستم است پس تغییر در یک قسمت قسمتهایی دیگر ( مثل ارزشیابی ) را نیز متحول ساخته است این تغییر و تحولات نتیجه ی طرح و اندیشه های تازه و نویی است که اصطلاحاً آن را خلاقیت و نوآوری می نامند . نظام ارزشیابی آموزشی نیز همچون سایر قسمتهای دیگر نظام آموزشی بدور از این تغییرات نبوده است . در دنیای امروز نیازمند سیستم هایی از سنجش و ارزشیابی هستیم که به هر دانش آموز به دیده ی حرمت نگاه کند ، موهبت های طبیعی و انسانی او را بسیار بیشتر از آزمون های سنتی نشان دهد ، بازخوردی مثبت و تکالیفی رشد دهنده به او ارائه کند وباور داشته باشد که هر دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفت مداوم را دارد ( رستگار 1382) در چنین رویکردی دانش آموز تبدیل به فردی خلاق ، ریسک پذیر ، مبتکر و محقق می شود که بطور دائم از تدریس بهره می گیرد در این فرآیند شایستگی فرد رشد می کند و اعتماد به نفس او افزایش می یابد و دانش آموز به خوبی یاد می گیرد که چگونه آموخته ها را در وضعیت های دشوار و نا آشنا به کار گیرد این امر توان خلاقیت ، ابتکار و نو آوری را در فرد رشد می دهد و این هدف مهم آموزش وپرورش است .

ضرورت پژوهش

    رویکردهای نوین سنجش و ارزشیابی آموزشی بحث تازه و نویی است که در سالهای اخیر چالش هایی را برای نظام آموزشی ایجاد کرده است . توجه به موضوع خلاقیت و نو آوری در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان ، به دلیل نقائص و کاستی هایی که در نظام ارزشیابی سنتی و رایج و نارضایتی هایی که از نظام ارزشیابی موجود در محافل تربیتی بهمراه داشت . مطرح گردید . بر این اساس برنامه ریزان و متصدیان امر آموزش بر آن شدند تا اصلاحاتی بنیادی در حوزه ارزشیابی آموزشی بوجود آورند که طرح دو نوینی نمودن امتحانات ، برجسته کردن نقش ارزشیابی مستمر و بالاخره طرح ارزشیابی توصیفی ویژه پایه های اول ، دوم و سوم ابتدایی را می توان از جمله نو آوریهای نظام ارزشیابی آموزشی برشمرد.

    در این مجال نگارنده در صدد است با توجه به کاستی های مطرح شده در بالا و ضرورت تغییر و تحولاتی در ارزشیابی موجود که پاسخ  گوی نیازهای امروز فراگیران نیست به بررسی دیدگاههای نو وجدید درخصوص ارزشیابی پیشرفت تحصیلی فراگیران بپردازد .


بحث

اهمیت خلاقیت و نو آوری در ارزشیابی

    درجامعه روبه توسعه کشورمان ، همگام با پیشرفت ها ، ابداعات و نوع آوری ها ، مشکلات و مسائل جدیدی آموزش وپرورش را به چالش کشانده است معمولاً هر پیشرفت و ابداعی با خود مسائل جدیدی ایجاد می کند و آدمی را به حل و رفع آنها فرا می خواند . بروز و ظهور این مسائل و مشکلات در حوزه ی آموزش وپرورش راه حلهای جدید و متناسب با آن ها را می طلبد ، مشکلاتی از قبیل تاکید زیاد بر نمره به عنوان ملاک خوب بودن ، تاکیدبیش از حد بر هوش و حافظه ی فراگیران ، مقاومت در پذیرش ایده های جدید ، به روز نبودن اهداف و محتوای کتاب های درسی ، عدم آگاهی و شناخت معلمان از اطلاعات و دانش روز و  ..... همه از مسائل مبتلا به نظام آموزشی امروز است . این مسائل یکی از انگیزه ها و عوامل سوق دهنده جدی دست اندر کاران آموزشی کشورمان می باشد که به آموزش و یادگیری عملی ، خلاق ، کاربردی مساله محور ، نو آور و مشکل گشا بیندیشند و به دنبال فلسفه آموزش  و روش های آموزشی باشند که به نحوه و چگونگی اندیشیدن ، حل مساله ، فرآیندهای فکری ، تفکر نقاد ، خلاقانه و  ... می پردازد . چنین نظام آموزشی و یادگیری مستلزم نظام سنجش و ارزشیابی ویژه و مختص به خود است . به همین منظور از دهه ی هشتاد وبه ویژه دهه ی نود میلادی سعی در ابداع و ارائه نظام های نوین سنجش تحصیلی و روش های نو برای اندازه گیری عملکرد فراگیران و سنجش فرآیندهای فکری و مهارت های حل مساله تفکر انتقادی و  .... شده است ( فراهانی 1383) از جمله این ابداعات می توان به طرح ارزشیابی توصیفی ورویکردهای نودر سنجش و ارزشیابی ( ارزشیابی پروژه ای ، ارزشیابی پوشه ای ، آزمون های عملکردی ، خود سنجی و همسال سنجی و بازخورد ) اشاره نمود . اینک به شرح مختصری از هر کدام می پردازیم .

ارزشیابی توصیفی

این طرح را می توان یکی از نو آوری های مهم حوزه ی تعلیم و تربیت کشورمان خواند که قادر است باارائه ی چهره ی جدیدی از اهداف و ابزارهای ارزشیابی . تحولی جدید در نظام آموزش و تحولات بنیادین و گسترده ای را در مولفه های دیگر آموزش وپرورش ایجاد کند . ارزشیابی توصیفی به اعتقاد بنی اسدی ( 1384) «الگویی کیفی است که تلاش می کند به عمق و کیفیت یادگیری همه جانبه دانش آموزان توجه کند و توصیفی از وضعیت یادگیری آنها ارائه دهد که موجب اصلاح ، بهبود و توسعه مهارت ها ، دانش ها و نگرش های دانش آموزان می شود ». (ص7)

اهداف اساسی این طرح به شرح زیر است

·        بهبود کیفیت فرآیند یاددهی یادگیری

·        فراهم نمودن زمینه مناسب برای حذف فرهنگ بیست گرایی

·        تاکید بر اهداف آموزش وپرورش به جای تاکید بر محتوای کتابها

·  فراهم نمودن زمینه مناسب برای حذف حاکمیت مطلق امتحانات پایانی در تعیین سرنوشت تحصیلی دانش آموزان

·        افزایش بهداشت روانی محیط یاددهی یادگیری ( حسنی 1384 ص 8 )

ارزشیابی توصیفی با سوق دادن روند یاددهی یادگیری از توجه به محفوظات و انباشت ذهنی دانش آموزان به یادگیری عمیق ، ماندگار ، کاربردی و توصیف آن با کمک روشهای متنوع کیفی به بهبود کیفیت یادگیری منجر می شود . همچنین با جلوگیری از فشارها و رقابتهای زیان آور در کلاس و مدرسه ، محیط یادگیری را برای یادگیری هرچه مطلوب دانش آموزان آماده می سازد .

ارزشیابی پرونده ای ( پوشه ای  [1])

    در این نوع ارزشیابی نمونه هایی از کارهای هر دانش آموز را که طی یک دوره زمانی کامل شده است ، در یک پرونده یا پاکت نگه داری می شود . معلم این مجموعه را در حکم سندی برای قضاوت خود در مورد ارزشیابی پیشرفت تحصیلی تک تک دانش آموزان به کار می برد . این نوع ارزشیابی زمانی مفید است که هدف آموزش از قبل تعریف شود و معیارهای ارزشیابی از آموخته های نیز مشخص باشد در این صورت معلم از طریق این پرونده ها پیشرفت تحصیلی هر دانش آموز را بر مبنای معیارهای مشخص می نماید . این نوع ارزشیابی علاوه بر تاخیر در قضاوت می تواند امکان ارزشیابی از کار خود را براساس مراحل رشد و تکامل فعالیت برای هر یک از دانش آموزان فراهم آورد . رستگار ( 1382) بیان می دارد : « پوشه مجموعه ای سازماندهی شده از مدارک مستندی است که معلم و دانش آموز با استفاده از آن ، میزان پیشرفت دانش آموز را در حیطه های مختلف دانش ، مهارت و نگرش در موضوعات معین درسی ، به نمایش می گذارند » به بیانی دیگر
پوشه ی کار مجموعه ای از کارهای مشخص ، هدفدار و آگاهانه ی دانش آموز است که به او امکان می دهد تاتوانایی های خود را از جهات مختلف به نمایش بگذارد .

ارزشیابی پروژه ای   [2]( ارزشیابی حاصل کار خلاق دانش آموز )

یکی از روشهای ارزشیابی از آموخته های دانش آموزان ترغیب آنان به انجام یک پروژه و یا ساخت یک محصول مربوط به موضوع درس است این پروژه یا محصول اطلاعات زیادی را در رابطه با تفکر فراگیران در اختیار معلم قرار خواهد داد . نقطه قوت این نوع ارزشیابی آن است که معلم می تواند انتظارات پروژه را قبل از آنکه دانش آموزان شروع به کار نمایند به روشنی توضیح دهد . این روش ارزشیابی حد اعلای فعالیت یک واحد درسی است . « آگاهی دانش  آموزان از معیارهای ارزشیابی بسیار مهم است یاری خواستن از آنان درقضاوت کردن در مورد کارهایشان نه تنها توان قضاوت و داوری ، بلکه اعتماد به نفس را در آنان افزایش می دهد . جالب است که در چنین مواردی دانش آموزان به طور عام نقاط ضعف کار خود را صادقانه و صمیمانه قبول می کنند در چنین مواردی ، در صورتی که آنان مایل باشند کار خود را اصلاح کنند ، به آنان فرصت دهید و قضاوت نهایی را به بعد از اصلاح کار موکول کنید .»( رستگار ، 1382 ص 79)


ارزشیابی از طریق آزمون های عملکردی [3]

    در ارزشیابی عملکردی از دانش آموزان خواسته می شود که در گیر تکالیف پیچیده شوند یا چیزی را تولید نمایند . بسیاری از این نوع ارزشیابیها در محیطهای واقعی رخ می دهد و یا این که به سطح بالای مهارتهای مورد نیاز زندگی توجه می نماید آزمونهای عملکردی انواع گوناگونی دارد . برخی از مهمترین آنها به شرح زیر است .

آزمون عملکردی کتبی

در این نوع آزمون معلم از دانش آموز می خواهد گزارشی را ارائه دهد ، نقشه ای را رسم نماید یا داستان کوتاهی را بنویسد .

آزمون عملکرد با نمونه کار

در این شیوه از شاگرد خواسته می شود حاصل فعالیت عملی خود را ارائه دهد . مثلامکعبی را به ابعاد مختلف بسازد ، متنی را ترجمه کند ، اطلاعاتی را در باره موضوعی گردآوری کند و آن را در جدولی خلاصه و طبقه بندی نماید یا ماده شیمیایی جدیدی را بسازد .

آزمون عملکردی در موقعیتهای شبیه سازی شده

در این نوع آزمونها در موقعیتی غیر واقعی از دانش آموز خواسته که فعالیتی را انجام دهد . مثلاً از دانش آموزان خواسته می شود که نامه ای را نوشته ، در پاکت قرار داده طبق روش معمول آدرس و مشخصات خود را بنویسد و در صندوق پست بیندازد این صندوق می تواند در کلاس به صورت نمایشی ساخته شود گرچه این تقسیم بندیها دقیق نیستند اما به معلم در شناخت تنوع اشکال این آزمونها کمک
 می نماید ( حسنی ، احمدی 1384)

    بدین سان آزمونهای عملکردی به معلم کمک می کند از مهارتها و میزان درک وفهم دانش آموزان ارزشیابی به عمل آورد با این شیوه از عملکرد
دانش آموزان ، ارزشیابی واقعی صورت می گیرد . اما تهیه و اجرای آن نیاز به اندکی مهارت و دقت دارد در صورتی که معلم قادر باشدآزمونهای خوبی طراحی و اجرا کند ، اطلاعات ارزشمندی از چگونگی یادگیری دانش  آموز کسب خواهد کرد . البته دانش آموزان باید برای اجرای چنین آزمونهایی آماده شوند .

ارزشیابی از طریق خودسنجی  [4] و همسال سنجی [5]

«خود سنجی عبارت است از ارزشیابی فرد از عملکرد و فعالیت های یادگیری خودش و همسال سنجی عبارت است از ارزشیابی دانش آموز از عملکرد و فعالیت های یادگیری همسالانش ، هدف اساسی این دو روش ایجاد احساس مسئولیت بیشتر نسبت به یادگیری خود و همسالان است . همچنین خود آگاهی ، افزایش حس مراقبت از فرآیند یادگیری نیز از اهداف دیگر به کارگیری این دو روش است »
( حسنی ، احمدی ، 1384 ص 149 ) برای اجرای بهتر این روش به نکاتی اشاره می شود .

دانش آموزان از معیارها و ملاکهای کار وفعالیت مورد ارزشیابی آگاهی داشته باشند . در صورت امکان از خود دانش آموزان در تهیه معیارها و ملاکها کمک بگیرد . تلاش کنید ، موقعیت را فراهم بسازید که دانش آموزان احساس کنند در ارزشیابی از کار خودشان آزاد هستند .

فرصت خود ارزشیابی را پیوسته برای دانش آموزان فراهم سازید .به دانش آموزان بیاموزید که در ارزشیابی از نمره یا رتبه استفاده نکنند بلکه ارائه بازخورد توصیفی را به آنها بیاموزید .

در بازخورد توصیفی وضعیت پیشرفت دانش آموز توصیف شود یعنی ضعفها و قوتها بیان شود ( حسنی 1384)

بازخورد [6]

    یکی از فعالیت های مهم معلم در فرآیند یاددهی ارائه بازخوردهای موثر و پیوسته است بازخورد در واقع فعالیتی است که جریان یادگیری را در کلاس تعمیق می بخشد و فعالیت ارزشیابی را در مسیر جریان یاددهی یادگیری گسترش می دهد.

بازخورد عبارت است از نظر و و اکنش معلم نسبت به وضعیت یادیگری
 دانش آموز ، به بیانی دیگر بازخورد ، هسته مرکزی فرآیند یاددهی
یادگیری است ، لذا فرآیند بازخورد باید بر  روی انتظارات آموزشی و فعالیت های دانش آموز متمرکز باشد و به گونه ای انجام گیرد تا به دانش آموز کمک کند . خطاها و اشتباهاتی را در جریان یادگیری کاهش داده و ظایف و تکالیفش را با دقت بیشتری انجام دهد .

«بازخورد انواع و اقسامی دارد ( رسمی ، غیر رسمی ، فردی ، گروهی ، تکوینی و پایانی ) گاهی از ناحیه دانش آموزان به معلم بازخورد صورت می پذیرد که معلم از آنها برای بهبود فعالیت های خود استفاده می کند همچنین دانش آموزان می توانند به همکلاسیهایشان بازخورد بدهند . در شکل عمیق تر ، دانش آموز به خود بازخورد می دهد که این شکل بازخورد همان «خود ارزشیابی [7]» است . به سخن دیگر منبع بازخورد نباید تنها معلم باشد ، بلکه باید منابع متعدد ، جریان سیالی از بازخورد را با هدف بهبود فرآیند یادگیری در کلاس به وجود آورند » ( حسنی 1384 ص 25)

اجتناب ناپذیر بودن آموزش از ارزشیابی  

نکته دیگر که مورد تاکید متخصصان سنجش های روانی و تربیتی است و نشات گرفته از دیدگاههای نو و روش های جدید ارزشیابی می باشد این است که نباید بنیادهای سنجش و ارزشیابی را از آموزش جدا دانست . هدف نهایی هر دو آنها باید یادگیری ، رشد و پیشرفت فراگیر باشد . چنانچه برنامه ریزی ، آموزش
( یادگیری ) و ارزشیابی هر سه متحد و یکپارچه شوند ارزشیابی پیشرفت تحصیلی می تواند به تجربه ی یادگیری ارزشمند ی مبدل گردد و فرصتی برای یادگیری نا آموخته ها وجبران کاستی وضعف های دانشی گردد ( فراهانی ، 1383)

به اعتقاد رستگار ( 1382) آموزش و ارزشیابی فرآیندهایی درهم تنیده اندواگر آموزش فرآیندی است که حداقل به اندازه دوران دانش آموزی زمان بر است ارزشیابی  هم به همین طول زمان نیاز دارد نمی توان وظیفه ارزشیابی را به پایان هر دوره آموزشی وزمان چند ساعته محدود کرد . زیرا اضطراب و ترس از ندانستن و نتوانستن تمام توان دانش آموز را از او سلب می کند و حاصلی جز یادآوری نقاط ضعف او ندارد . بنابر این ارزشیابی باید فرهنگ موفقیت را در کلاس حاکم کند و این تفکر باید در ضمیر نهان معلمان نهادینه شود .

نتیجه گیری

در راستای این تغییر وخلاقیت ها نظام ارزشیابی نیز متحول شده است . رویکرد ها و روش های نوین سنجش و ارزشیابی که بحث آن گذشت نتایج معتبر وارزشمندی به همراه دارد که در اینجا به قسمتی از آن می پردازیم :

·  به هر دانش آموز به دیده حرمت نگاه می کند و موهبت های طبیعی و انسانی او را بیشتر از آزمون های سنتی نشانی می دهد .

·  بازخورد مثبت و تکالیفی رشد دهنده به او ارائه می کند و باور دارد که هر دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفت مداوم را دارد .

·  فرصت خود ارزیابی را برای فراگیران فراهم می کند تا بتوانند خود اصلاحی و مدیریت فردی را فراگیرند .

·  ارزشیابی را جزء لاینفک یادگیری و آموزش می داند ( ارزشیابی در خدمت آموزش )

·  ارزشیابی سئوال محور ، فرایندی و تحول آفرین بر ارزشیابی پاسخ محور ، منفعل مستقیم و از پیش تعیین شده غلبه دارد .

·  قوانین و نظریه های خشک و بی روح و محفوظات علمی جایش را به مهارت های حل مسئله ، تفکر انتقادی و مهارت های اجتماعی و زندگی می دهد .

·  نقش معلم از انتقال دهنده صرف اطلاعات به تهسیل کنند و روشنگری تغییر می یابد .

·  نقش فراگیر از شنونده بودن به جستجو گر ، سازنده ، خود رهبر ، خلاق و تصمیم گیرنده تغییر می یابد .

·  فعالیت های آموزشی فراگیران معمولاً به صورت تیمی و گروهی انجام
 می گیرد .

 



Portfolia-[1]

Project evaluation-[2]

Performance tests-[3]

Self assessment-[4]

Peer assessment-[5]

Feed back-[6]

Self evaluation-[7]



تاريخ : پنجشنبه ۱٤ شهریور ۱۳۸٧ | ٥:٠٤ ‎ب.ظ | نویسنده : سیدمحمدرضا موسوی زاهد | نظرات ()