چکیده

امتحان در قفسی شده است که دانش آموز زندانی با دلهره از آن به دنیای آزاد می رسد به همین سبب ایام امتحانات جزء تلخ ترین ایام تحصیلی است و روح و روان را نا متعادل می کند . متاسفانه وقتی سخن از فعالیتهای آموزشی بعد از  تدریس مانند امتحان وارزشیابی به میان می آید نوعی غرور در شخصیت معلم و نگرانی و اضطراب درچهره شاگردان به وضوح مشاهده می شود مفاهیم مختلف ارزشیابی در اغلب مواقع برای شاگردان همراه با ترس و اضطراب است زیرا در آنان معنای شکست یا موفقیت قبول یا رد شدن را تداعی می کند . به علت طرز تلقی و عملکرد غلط بسیاری از معلمان ، امتحان و ارزشیابی مانند غولی وحشتناک در سراسر نظام آموزشی جامعه ما سایه افکنده است :معلم همواره از امتحان و ارزشیابی به عنوان یک ابزار قدرت استفاده
می کند و با ایجاد زمینه های نامطلوب آموزشی نوعی نگرانی و وحشت از امتحان را در اذهان شاگردان ایجاد می کند در حالی که امتحان وارزشیابی همجون فعالیتهای دیگر آموزشی است و مشخص می سازد که معلم وفراگیر تا چه حد به هدفهای آموزشی نایل شده اند .

طبق نظریه های جدید آموزش ، معلم نه تنها در پایان دوره ی آموزش بلکه در سراسر جریان آموزش باید میزان یادگیری دانش آموزان خود را ارزشیابی کند اگر هدف هایی که در این مقاله آمده مورد نظر معلم باشد بدون تردید شاگرد امتحان را وسیله ای تهدید کننده،  عامل شکست،  راه اعمال قدرت معلم و تزلزل موقعیت خود تلقی نخواهد کرد .


مقدمه

رضایت خاطری که از انجام یک کار نیک به انسان دست می دهد به خصوص وقتی آن کار برای خداو رضای او صورت می گیرد بالاترین اجر و پاداش معنوی است معلم نیز آن گاه به پاداش خود می رسد که نتیجه کار خود را مناسب و مطلوب یابد و این مهم میسر نمی شود مگر آنکه روی یافته های خود با اطمینان کافی در باره شاگردانش قضاوت کند . در گذشته این تصور وجود داشت که هر گاه فردی در یک موضوع دانش و تخصص لازم را دارا باشد می تواند آموزش آن موضوع را نیز به عهده بگیرد .

امروزه داشتن دانش و تخصص در یک موضوع برای اشتغال به شغل خطیر معلمی در آن زمینه اگر چه شرط لازم به شما می رود اما کافی نیست کسی که به کار آموزش وپرورش اشتغال می ورزد علاوه بر دانش و تخصص در موضوع مورد تدریس می باید به دانش و مهارت عملی در اصول و روشهای تعلیم و تربیت نیز مجهز باشد .

از جمله فنون تعلیم و تربیت که هیچ معلمی از آن بی نیاز نیست . آشنایی با شیوه های نوین ارزشیابی است ارزشیابی از یک طرف به عنوان عامل کنترل کننده تمامی عناصر تعلیم و تربیت مانند هدف برنامه ، روش و وسایل آموزشی و از طرف دیگر به عنوان روشی برای شناخت و هدایت فعالیتهای تحصیلی دانش آموزان به شما می رود سنجش و ارزشیابی یکی از ارکان اصلی و جدایی ناپذیر آموزش وپرورش است بنابر این یکی از صلاحیتهای فردی برای احراز شغل معلمی داشتن دانش نظری و مهارت عملی در زمینه ارزشیابی است در این مقاله ابتدا به تعریف اصطلاحات و مفاهیم فعالیتهای آموزشی بعد از تدریس ( امتحان ، اندازه گیری ، آزمون وارزشیابی ) پرداخته است . سپس عناوین زیر مورد بررسی قرار گرفته است:

-       چرا دانش آموزان از امتحان می ترسند ؟

-       هدف ارزشیابی

-       اهمیت و ضرورت ارزشیابی

-       انواع ارزشیابی ( تشخیصی ، تکوینی ، پایانی )

-       سه روش ارزشیابی مستمر املا


اهمیت و ضرورت مسئله :

 اهمیت و ضرورت ارزشیابی را در فرآیند فعالیتهای آموزشی از دو دیدگاه می توان مورد توجه قرار داد :

1 -  از نظر معلم   

معلم در برنامه ریزی تدریس و تصمیم گیری در جریان فعالیتهای آموزشی به داشتن اطلاعات زیاد ومعتبر در زمینه آمادگی و پیشرفت تحصیلی شاگردان و بازده فعالیتهای کلاسی نیازمند است اندازه گیری و ارزشیابی می تواند چنین اطلاعاتی را در اختیار او قرار دهد . این اطلاعات را می توان در سه مقوله تقسیم بندی کرد :

الف اشکالات ونواقص موجود در طرح آموزشی را از دیدگاه هدفها ، محتوا ، روشها ، مواد و وسایل آموزشی وعناصردیگر در اختیار معلم قرار می دهد .

ب میزان پیشرفت تحصیلی شاگردان و آمادگی آنان را برای آموزشهای بعدی مشخص می کند

ج کارآیی تدریس و کفایت ابزارهایی را که در اندازه گیری پیشرفت تحصیلی شاگردان به کار رفته است نشان می دهد .

2 -  از نظر شاگرد

 چنانچه ارزشیابی به نحو مطلوب انجام گیرد مستقیماً در بهبود چگونگی یادگیری شاگردان تاثیر می گذارد زیرا:

الف ارزشیابی برای جلب دقت و تلاش شاگردان برای یادگیری و همچنین آگاهی از پیشرفت تحصیلی آنان انگیزه بسیار موثری است .

ب شاگردان بوسیله ارزشیابی ، به جنبه های مثبت و منفی خود در یادگیری پی خواهند برد وبا راهنمایی معلم برای توسعه جنبه های مثبت و رفع نارساییهای آموزشی خود کوشش خواهد کرد :

ج ارزشیابی مستمر سبب خواهد شد که مطالب آموزشی دائماً مرور شود و از یاد نرود

د همچنین نتایج ارزشیابی شاگردان را به خود شناسی که یکی از هدفهای مهم تعلیم و تربیت وعامل مهمی برای تصمیم گیریهای آگاهانه است رهنمون می شود .

بدیهی است تحقق موارد فوق در صورتی امکان پذیر است که طرز تلقی معلم از ارزشیابی به عنوان وسیله تهدید یا برچسب زدن شاگردان تغییر کرده باشد و ارزشیابی را وسیله ای برای بهبود یادگیری فراگیران مورد استفاده قرار دهد علاوه بر همه اینها ارزشیابی خود یک فعالیت آموزشی است که موجب یادگیری می شود وشاگردان بسیاری از مفاهیم را در ضمن ارزشیابی فرا می گیرند .

اهداف تحقیق

1 -  آشنایی با مفاهیمی همچون امتحان ، اندازه گیری ، آزمون و تفاوت آزمون با اندازه گیری

2 -  آشنایی با تعاریف ارزشیابی ، اهداف ارزشیابی ، اهمیت وضرورت ارزشیابی و انواع آن

3 -  آشنایی با جایگاه ارزشیابی در فرآیند یاددهی یادگیری

4 -  آشنایی با سه روش تجربی ارزشیابی مستمر املا و جهت کاربرد در کلاس درس

اصطلاحات و مفاهیم فعالیتهای آموزشی بعد از تدریس

اگر یادگیری را تغییر در رفتار شاگرد بر اثر تجربه های آموزشی بدانیم ، امتحان عبارت است از اندازه گیری میزان تغییرات ایجاد شده در رفتار شاگردان ، براساس هدفهای تعیین شده در فعالیتهای آموزشی ، باتوجه به چنین تعریفی ، می توان نتیجه گرفت که امتحان نوعی ارزشیابی است که ناظر بر اندازه گیری آموخته های شاگردان است اگر چه آزمون یکی از وسایل اندازه گیری آموخته های شاگردان است نمی توان مفهوم آن را کاملاً با مفهوم اندازه گیری یکی دانست ؛ زیرا آزمون ، ویژگی یا صفتی را مستقیماً اندازه گیری نمی کند ، بلکه تنها نمونه ای از رفتار بالفعل را اندازه می گیرد ؛ بنابر این مفهوم آزمون از مفهوم اندازه گیری محدودتر است و در نتیجه از مفهوم امتحان نیز محدودتر خواهد بود .

امتحان چیست ؟

در روشهای سنتی آموزش وپرورش ، امتحان به عملی گفته می شد که در پایان هر یک از سه ماهه یا نیمسال تحصیلی برای اندازه گیری میزان آموخته های شاگردان و تعیین قبول شدگان و مردودان به منظور ارتقای شاگردان از کلاسی به کلاس دیگر یا از واحدی به واحد دیگر انجام می گرفت . در روشهای جدید آموزشی ، مفهوم امتحان از اهمیت بیشتری برخوردار بوده و برای هدفهای مهمتر و گسترده تری بکار می رود .  در اصطلاح جدید ، مفهوم امتحان با ارزشیابی یکی است ؛ زیرا هر دو به اندازه گیری آموخته های شاگردان مربوطند ؛ بنابر این ،امتحان نیز همچون ارزشیابی احتیاج به اطلاعات دارد که این اطلاعات از طریق اندازه گیری به دست می آید .

اندازه گیری چیست ؟

اگر معلمی توانایی یا یکی دیگر از ویژگیهای شاگردان را به وسیله آزمونی به کمیت تبدیل کند و آنها را به صورت اعداد نشان دهد گفته می شود که عمل اندازه گیری انجام داده است ؛ به عبارت دیگر اندازه گیری در آموزش وپرورش عبارت است از بدست آوردن اندازه ها و اطلاعات مربوط به یک رفتار یا ویژگی خاص به صورت کمیت در واقع اندازه گیری نشان می دهد که چه مقدار از یک صفت در یک شئی یا شخص مورد نظر وجود دارد .

آزمون چیست و چه فرقی با اندازه گیری دارد ؟

آزمون یکی از وسایل اندازه گیری فعالیتهای آموزشی و پیشرفت تحصیلی شاگردان است اگر چه آزمون یکی از وسایل اندازه گیری آموخته های شاگردان در جریان فعالیتهای آموزشی است نمی توان مفهوم آن را کاملاً با مفهوم اندازه گیری یکی دانست ، زیرا آزمون ویژگی یا صفتی را مستقیماً اندازه گیری نمی کند بلکه فقط نمونه ای از تغییرات بالفعل را اندازه می گیرد و معمولاً به سئوالاتی اطلاق می شود که در اختیار شاگردان قرار می گیرد تا بدان پاسخ گویند .


ارزشیابی چیست ؟

اگر معلمی پس از اندازه گیری و بدست آوردن اطلاعات ، کیفیت نتایج یا اطلاعات بدست آمده را مورد توجه قرار دهد وبه تحلیل آن بپردازد گفته می شود که او عمل ارزشیابی انجام داده است ، مثلاً هر گاه به توانایی کسی نمره بدهیم و این نمره را یادداشت کنیم توانایی وی را اندازه گیری کرده ایم ولی هرگاه این نمرات را تفسیر کنیم ، یعنی آنها را با معیارهای ویژه یا ضوابط معینی مقایسه کنیم دیگر نه تنها عمل اندازه گیری انجام داده ایم بلکه توانایی پیشرفت شاگردان را ارزشیابی کرده ایم ؛ پس ارزشیابی نوعی داوری در مورد فرد است براساس اطلاعات معتبر .

با توجه به تعاریف فوق می توان نتیجه گرفت که ارزشیابی پیشرفت تحصیلی عبارت است از « فرآیندی منظم برای تعیین و تشخیص میزان پیشرفت شاگردان در رسیدن به هدفهای آموزشی »

منظور از فرآیند منظم این است که ارزشیابی باید بر طبق یک برنامه و روال منظم صورت گیرد : از این رو مشاهدات بی نظم و ترتیب رفتار دانش آموزان وپیش داوری های معلمان را نمی توان ارزشیابی دانست ارزشیابی پیشرفت تحصیلی همیشه ناظر بر هدفهای آموزشی است ارزشیابی است که مشخص می کند دانش آموز به هدفهای تعیین شده رسیده است یا نه ؟ در واقع بدون توجه به هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده ارزشیابی پیشرفت تحصیلی معنا نخواهد داشت .


چرا بسیاری از شاگردان از ارزشیابی می ترسند ؟

این سئوالی است که ممکن است به ذهن بسیاری از افراد خطور کند . علت ترس و اضطراب از ارزشیابی بیشتر ناشی از عملکرد های غلط معلمان وروشهای نادرست ارزشیابی است . گاهی معلم نقش خود را که فراهم کردن موقعیت و امکانات مناسب آموزشی  و پرورشی و هدایت فعالیتهای آموزشی شاگردان به منظور رشد همه جانبه آنان است فراموش می کند و تنها به انتقال حقایق علمی واندازه گیری آن حقایق ضبط شده توسط فراگیران به منظور ورود به کلاس بالاتر می پردازد در حالی که ارزشیابی همچون سایر فعالیت های آموزشی است وجدای از زندگی مدرسه ای شاگردان نیست وظیفه همه معلمان است که ارزشیابی را از وجه ناآگاهانه به شکل آگاهانه در آورند و بدانند که ارزشیابی ، تنها برای صدور جواز عبور شاگرد از یک کلاس به کلاس دیگر نیست . در کنار ارزشیابی از پیشرفت تحصیلی فراگیران باید کار آیی معلمان در امر تدریس نیز مورد ارزیابی قرار گیرد و میزان موفقیت یا عدم موفقیت معلمان همراه با عوامل موثر در آن مشخص شود و معلم باید پس از بررسی میزان پیشرفت تحصیلی شاگردان و تعیین عوامل موثر در آن برای رفع نواقص و اشکالات موجود اقدامات لازم را به عمل آورد ، در واقع معلم باید به اصلاح طرح اجرا و ارزشیابی کل فرآیند تدریس و یادگیری بپردازد برای نیل به این هدف معلم نیازمند شناخت ویژگیهای بدنی ، روانی ، اجتماعی ، عاطفی و همچنین تواناییهای علمی ، استعدادها و نارساییهای شاگردان خود است ، زیرا هدف آموزش وپرورش تنها انتقال معلومات حقایق علمی نیست ، بلکه بر آوردن نیازهای همه جانبه شاگردان است بطریقی که همه آنان بتوانند استعداد و تواناییهای خود را از قوه به فعل در آورند معلم در ارزشیابی مستمر از فرآیند آموزش موظف است از یک طرف به رشد گروهی و پیشرفت همه افرادکلاس توجه کند و ازطرف دیگر متوجه کمبودهای آموزشی و نقایص پیشرفت تک تک فراگیران باشد و به کشف و برطرف کردن عواملی که سبب چنین کمبودها و نقایصی شده است بپردازد .

هدف ارزشیابی

بسیاری از معلمان تصور می کنند که ارزشیابی از پیشرفت تحصیلی تنها به منظور ارتقای شاگرد صورت می گیرد در حالی که هدف ارزشیابی به مراتب گسترده تر و مهمتر از چنین مفهومی است ارزشیابی از یکسو باید وسیله تشخیص باشد یعنی از جهاتی قادر باشد از میزان فعالیتهای شاگردان در طول یادگیری و از میزان    آموخته ها ، پیشرفت و عقب ماندگی آنان اطلاعاتی معتبر به دست دهد ونیز بتواند آگاهیهای لازم را از قدرت و ضعف روش تدریس معلم ارزشمند و صریح بودن هدفهای آموزشی و اعتبار محتوا در اختیار بگذارد و ازسوی دیگر باید وسیله پیش بینی باشد یعنی نشان دهد که شاگرد در چه زمینه ای قادر است موفقیت بیشتری کسب کند ودر چه جنبه هایی توان پیشرفت ندارد از این رو معلمان و مسئولان آموزش وپرورش باید بدانند چرا ارزشیابی می کنند بطور کلی هدفهای ارزشیابی را می توان بصورت زیر بیان نمود :

1 ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای شناخت توانایی و زمینه های علمی شاگردان و تصمیم گیری برای انجام دادن فعالیتهای بعدی آموزشی

2 -  ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای شناساندن هدفهای آموزشی در فرآیند تدریس

3 -  ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای بهبود و اصلاح فعالیتهای آموزشی

4 ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای شناخت نارساییهای آموزشی شاگردان و ترمیم آنها

5 -  ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای ایجاد رغبت و کسب عادات صحیح آموزشی و شاگردان

6 -  ارزشیابی به عنوان عاملی برای ارتقای شاگردان

ج کارآیی تدریس و کفایت ابزارهایی راکه در اندازه گیری پیشرفت تحصیلی شاگردان به کار رفته است نشان می دهد .

جایگاه ارزشیابی در فرآیند یاددهی یادگیری

در آموزش و پرورش نوین ارزشیابی بخش جدایی ناپذیر فرآیند یاددهی یادگیری است که همراه با آموزش و در ارتباط تنگاتنگ با آن به گونه ای مستمر انجام می گیرد وهدایت یادگیری دانش آموزان را مرکز توجه خود قرار می دهد .


انواع ارزشیابی

ارزشیابی فرآیند آموزشی را باتوجه به زمان ارزشیابی و هدفهای آن می توان به سه دسته ارزشیابی تشخیصی ارزشیابی تکوینی وارزشیابی پایانی تقسیم کرد و آنها را به منظور های متفاوت در زمان و مقاطع مختلف آموزشی به شرح زیر به کار برد .

ارزشیابی تشخیصی

تمام فعالیتهای آموزش وپرورش برای ایجاد تغییرات مطلوب در شاگردان انجام
 می گیرد ولی هر نوع تغییر در انسان مستلزم آمادگی قبلی اوست ؛ به عبارتی یادگیری در هر مورد مستلزم یادگیری اموری است که پایه و اساس یادگیری بعدی را تشکیل می دهد به همین دلیل لازم است معلم قبل از تدریس هر مطلب آموزشی ، معلوم کند که آیا شاگردان تواناییها و مهارتهایی را که لازمه فراگیری مطالب جدید است آموخته اند یا نه ؟ این گونه ارزشیابی را اصطلاحاً ارزشیابی تشخیصی می نامند این ارزشیابی عملی است که برای قضاوت در باره میزان آمادگی شاگردان برای شروع مرحله جدید آموزشی و تصمیم گیری در این مورد بکار می رود از ارزشیابی تشخیصی دو هدف مورد نظر است :

الف قرار دادن شاگردان در موقعیتی مناسب که بتوانند یادگیری مطالب تازه درسی را آغاز کنند ؛

ب کشف علل مشکلات یادگیری آنان در راه رسیدن به هدفهای آموزشی

اگر این نوع ارزشیابی در آغاز فعالیتهای آموزشی انجام گیرد ، معیار مناسبی است برای تعیین بهترین نقطه شروع فعالیت از لحاظ تاثیر گذاری در جریان آموزشی در ضمن به وسیله این نوع ارزشیابی می توان تشخیص داد که شاگردان در یادگیری مطالب پیشتاز درس تازه به چه مطالبی نیاز مندند و ازطریق این شناخت می توان به ترمیم آنها پرداخت از طرف دیگر اگر در سطوح مختلف آموزشی ، کلاسهای متعدددی داشته باشیم و بخواهیم شاگردان را باتوجه به پایه علمی شان در یکی از این سطوح قرار دهیم ارزشیابی تشخیصی معیار مناسبی است .بر مبنای ارزشیابی تشخیصی شاگردان را می توان براساس استعدادها ، علایق و تواناییهای علمی به گروههای مختلف تقسیم کرد . اگر ارزشیابی تشخیصی همزمان با  فعالیتهای آموزشی انجام شود هدفش بیشتر کشف نارسایی و علل شکست شاگردان در امر یادگیری خواهد بود در چنین مواقعی معلم قبل از اینکه به تدریس محتوای جدید بپردازد باید ابتدا نارساییهای موجود را ترمیم کند باتوجه به مفاهیم بالا ملاحظه می شود که تفکیک انواع ارزشیابی کارآسانی نیست زیرا اگر ارزشیابی تشخیصی برای اطلاع از سطح آگاهیهای علمی شاگردان در شروع کار آموزشی انجام شود عمدتاً می تواند متکی بر نتایج ارزشیابی پایانی باشد اما اگر ارزشیابی تشخیصی برای شناسایی مشکلات یادگیری شاگردان در حین آموزش باشد می تواند بر نتایج ارزشیابی تکوینی متکی باشد یعنی در بعضی مواقع ارزشیابی پایانی و تکوینی خود می تواند نقش ارزشیابی تشخیصی را ایفا کنند .

وظایف ارزشیابی تشخیصی

1 ارزشیابی تشخیصی به منظور تعیین معلومات ورفتار ورودی

2 ارزشیابی تشخیصی به منظور کشف دلایل اصلی مشکلات شاگردان در یادگیری

3 -  ارزشیابی تشخیصی به منظور تعیین معلومات و رفتار ورودی و کشف علل مشکلات شاگردان در یادگیری

الف تشخیص شاگردانی که مشکل یادگیری دارند

ب تشخیص نقاط ضعف و ترمیم آنها

ج کشف علل اشتباهات شاگردان :

- عدم توانایی در مهارتهای پایه

- عدم آگاهی از روش درست مطالعه

- ضعف در تواناییهای ذهنی

- عوامل فیزیکی و عاطفی

- عوامل مربوط به ضعف معلم در تدریس

ارزشیابی تکوینی ( مستمر )

سنجش مستمر معادل فارسی عبارت (Formativ Esment )  است . فرهنگ لغات انگلیسی کلمه (Formativ) را به تکوینی ، سازنده ، رشد دهنده و یا شکل دهنده ترجمه کرده است آنچه عمدتاً به منظور کمک به اصلاح موضوع موارد ارزشیابی یعنی برنامه یا روش آموزشی مورد استفاده قرار می گیرد ارزشیابی تکوینی نام دارد . هدف از کاربرد این نوع ارزشیابی آگاهی یافتن از میزان ونحوه یادگیری دانش آموزان برای تعیین نقاط قوت و ضعف یادگیری و نیز تشخیص مشکلات روش آموزشی معلم در رابطه باهدفهای آموزشی است . این ارزشیابی زمانی به اجرا در می آید که فعالیتهای آموزشی هنوز جریان دارد و یادگیری شاگردان در حال تکوین یا شکل گیری است این نوع ارزشیابی که در پایان هر بخش از مطالب تدریس شده و در طول سال تحصیلی و در فعالیت مکرر به صورت روزانه ، هفتگی و یا ماهانه انجام می گیرد  «ارزشیابی مستمر» نامیده می شود . بدیهی است محتوای سئوالات ارزشیابی تکوینی ، مستقیماً ناظر به اندازه گیری آن دسته از هدفهای آموزشی است که برای هر یک از بخشهای مختلف و در فواصل زمانی مشخص پیش بینی شده است به این ترتیب  معلوم می شود که شاگردان در رسیدن به حد ملاک تسلط ، در یادگیری بخشهای معینی از هدفهای آموزشی ، چه وضعی دارند تا در صورت لزوم از طریق آموزش ترمیمی ، برای رفع اشکالات یادگیری آنان اقدام شود .

تعبیر شرلی کلارک ( 2001 ) از ارزشیابی تکوینی (مستمر )

اگر ما به کودکان خود مانند گیاهان بیندیشیم ، سنجش پایانی به مثابه اندازه گیری وبررسی این گیاهان است این اندازه گیری برای مقایسه وضعیت فعلی گیاه با گذشته آن ویا تجزیه و تحلیل و ارزیابی وضعیت فعلی آن مناسب و معتبر است ولی در رشد گیاه تاثیری ندارد اما سنجش مستمر سازنده و رشد دهنده ، فرآیند جمع آوری اطلاعات در باره گیاه و به منظور باغبانی کردن آن است یعنی کود دادن ، آب دادن ، هرس کردن ، علفهای هرز آن را دور کردن و انجام هر کاری که باعث رشد گیاه شود .

 

ویژگیهای ارزشیابی مستمر چیست ؟

خصلت عمده این نوع ارزشیابی پویایی و گستردگی آن است و از معلم می طلبد با اقداماتی فراتر از آزمونهای سنتی تصویری کلی از تمامیت شخصیت دانش آموز ارائه دهد . از نتایج این نوع سنجش و ارزشیابی برای رشد وارتقای دانش آموزان استفاده می شود مهم تر این که هر دانش آموز توقع رشد و بالندگی را در حد توان خود او دارد . مشخصه اصلی سنجش پویا و رشد دهنده این است که به معلم اطلاعات مستند و معتبری می دهد که براساس آنها می تواند مرحله بعدی تدریس خود را طراحی کند .

این نوع سنجش برای هر دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفت قائل است وبرای آموزش هر دانش آموز برنامه خاصی را طراحی می کند در چنین رویکردی فرآیند ارزشیابی با فرآیند آموزش در هم می تند و در آن جاری و مستمر می شود از نتایج این سنجش برای مقایسه دانش آموزان باهم یا نمره دادن به آنان استفاده نمی شود امروزه این شیوه سنجش که تفاوتهای فردی دانش آموزان را می پذیرد و به قابلیت رشد هریک اعتقاد دارد در نظام های پیشرفته آموزشی مورد توجه قرار گرفته و نقطه عطف ارزشیابی های معتبر شده است . اگر در طرح درس خود به جای ترکیب ارزشیابی مستمر یا واژه ارزشیابی ، ترکیب « ارزشیابی رشد دهنده وسازنده» را بگذاریم و اطلاعات را با این هدف جمع آوری کنیم گام بعدی ما در فرآیند آموزش مشخص می شود یعنی می دانیم که در طرح درس جلسه بعد امروز ، فردا، یاهفته دیگر چه چیز باید تغییر کند ؟

 نقش ارزشیابی مستمر در فرآیند آموزش چیست ؟

ارزشیابی مستمر یا سازنده بخشی از فرآیندآموزش تلقی می شود ؛ به این معنا که در جریان آموزش جاری است و معلم بطور مرتب با آن در گیر است اما نباید چنین تصور کرد که افزایش تعداد دفعات سنجش دانش آموزان به ارزشیابی جنبه مستمر وپویا می دهد معلم ممکن است هر هفته یا هر چند هفته ( ماه به ماه ) یک آزمون برگزار کند و با ارزشیابی نتایج آن دانش آموزان را ارزیابی کند اما آن چه یک سنجش را رشد دهنده می کند نحوه استفاده از نتایج آن است و این که چه کسی از آن استفاده می کند.

به عبارت دیگر ارزشیابی مستمر در طراحی برنامه درسی معلم جای خاصی دارد . یعنی معلم از نتایج سنجش مستمر برای تعیین گام بعدی خود در آموزش استفاده می کند به همین دلیل است که آموزش و ارزشیابی درهم تنیده می شوند و دانش آموز رشد می کند بنابر این نباید آن را با سنجش های متداولی که مکرر انجام
می شوند ولی حاصل آن نمره یا رتبه است ومعلم و دانش آموز از آن بهره دیگری نمی گیرند معادل دانست . آنچه باعث می شود ارزشیابی مستمر رشد دهنده وسازنده شود ، عملکرد و کاربرد نتایج آن است نه تعداد دفعاتی که انجام می شود.

« ارزشیابی تشخیصی » هم نوعی ارزشیابی مستمر و سازنده است زیرا هدف آن شناسایی کاستی ها ، مشکلات وخطاهای احتمالی دانش آموزان است تا در طراحی مراحل بعدی آموزش مورد استفاده قرار گیرد به این دلیل ما آن را هم نوعی ارزشیابی مستمر می دانیم .

در ارزشیابی و سنجش رشد دهنده ، استفاده از نتایج ارزشیابی ، دست کم به اندازه جمع آوری آنها اهمیت دارد . در فرآیند این ارزشیابی دانش آموزان نقش اساسی دارند چون آنان هستند که در مرکز یادگیری قرار دارند و نقش اصلی را در پرورش یا اصلاح یک آموخته ایفامی کنند .

هر چه دانش آموزان بیشتر در فرآیند آموزش سهیم شوند ،بهتر و بیشتر می توانند آموخته های خود را در ابعاد گوناگون گسترش دهند یا بهبود بخشند به عبارت دیگر شیوه آموختن را بهتر یاد می گیرند . وظایف ارزشیابی تکوینی ، تنها به
 اندازه گیری پیشرفت تحصیلی شاگردان در مراحل مختلف تدریس ختم نمی شود بلکه سبب اطلاع به موقع شاگرد و معلم از چگونگی و نوع اشکالهایشان می شود اگر ارزشیابی تکوینی انجام نگیرد و تنها به ارزشیابی پایانی اکتفا شود دیگر فرصتی برای تغییر روش تدریس و طرح برنامه ترمیمی پیش نمی آید بنابر این در ارزشیابی تکوینی باید سعی شود که اساسی ترین و بیشترین اطلاعات در زمینه نارساییهای یادگیری و تدریس بدست آید و نیز بهترین روش تحلیل داده ها بکار رود .

 باید ها و نبایدهای ارزشیابی تکوینی ( مستمر )

ارزشیابی مستمر باید متناسب بااهداف آموزشی باشد .

ارزشیابی فراگیران باید از طریق دو محور سنجش انجام پذیرد :

الف سنجش بر مبنای استانداردهای ثابت

ب ارزشیابی معیار مدار

وسیله سنجش در ارزشیابی مستمر نباید به پرسشهای کتبی و شفاهی محدود شود .

ارزشیابی مستمر نباید در قالب آزمونهای کتبی هماهنگ و در سطح منطقه انجام گیرد .

ارزشیابی مستمر بایدتوام با افزایش اعتماد به نفس و تکریم شخصیت والای انسانی دانش آموزان باشد

ارزشیابی مستمر نباید تحت تاثیر نیازهای کاذب محیط قرار گیرد

ارزشیابی مستمر باید تناسب و هماهنگ بامحتوای کتاب درسی باشد .

ارزشیابی مستمر بایدهمواره پیشرفت های فراگیر را بر جسته تر نشان دهد.

نکات خاص در ارزشیابی تکوینی ( مستمر )

ارزشیابی مستمر جزیی از فرآیند آموزش است .

به فعالیتهایی منجر می شود که طراحی مراحل بعدی آموزش را امکان پذیر
 می سازد

در تمام موضوعات درسی قابل اجرا است

دانش  آموزان در فرآیند یادگیری خود سهیم می سازد و توان خود ارزیابی را در آنان تقویت می کند .

معلم را قادرمی سازد تا بطور منظم دانش آموزان را در فعالیتهای گوناگون در نظر بگیرد .

به معلم کمک می کند تا علایق دانش آموزان را شناسایی کند .

معلم را قادر می سازد تا از طریق ارزشیابی های متناوب اطلاعات کافی برای ارزیابی معتبر دانش آموزان را جمع آوری کند .

لفرنسوا ( 1991)  می گوید : در بیشتر مدارس ، براستفاده از آزمون برای نمره دادن بیش از نقش آن در شناسایی نقاط قوت وضعف یادگیری دانش آموزان وفرآیند آموزش تاکید می شود .

موارد استفاده از ارزشیابی تکوینی ( مستمر )

1 -  این نوع ارزشیابی بازخورد مناسبی به معلم می دهد تا بتواند فعالیتهایی را طراحی کند که با سطح دانش ، نگرش و مهارتهای دانش آموزان تناسب داشته باشد.

2 -  به طور طبیعی نوع عملکرد دانش آموزان در فعالیتهای گوناگون یکسان نیست به همین دلیل معلم باید به طور  منظم دانش آموزان را در فعالیتهای گوناگون زیر نظر بگیرد تا عواملی را که مانع پیشرفت آنان می شود شناسایی کند .

3 معلمین خود در یک فرآیند تجربه اندوزی قرار می گیرند .

ارزشیابی تکوینی از ابتدای فرآیند آموزش و همراه آن شکل می گیرد و به معلم کمک می کند تا تواناییهای دانش آموزان را بهتر بشناسد از نقاط قوت وضعف آنها آگاه شود و مشکلات آموزش رادر یابد بازخورد مداوم به دانش آموزان یکی از عناصر مهم ارزشیابی تکوینی است .

باستون ( 2002) می گوید دادن بازخورد مداوم به منزله بخشی از ارزشیابی تکوینی به دانش آموزان کمک می کند تانسبت به شکافی که بین هدف مطلوب و دانش یا مهارت فعلی آنها وجود دارد آگاهی یابند و آنها را به سوی انجام دادن فعالیتهای لازم برای دستیابی به اهداف هدایت می کند .

ارزشیابی تکوینی می تواند گام مهمی در افزایش کیفیت آموزش و تسهیل کننده تحقق اهداف آموزش و پرورش باشد از طریق ارزشیابی تکوینی می توانیم به آموخته های دانش آموزان عمق ببخشیم و هرگام از یادگیری را با مبنایی محکم و مبتنی برتفکر برداریم .

بنابر این بی توجهی به این شیوه مهم ارزشیابی در فرآیند تدریس در حقیقت بی توجهی به کیفیت آموزش و بهبود آن است اگر معلم خود و دانش آموزان را محک نزند نمی تواند به آثار مثبت فرآیند آموزش و بازده های دانش آموزان پی ببرد .

ارزشیابی پایانی

ارزشیابی پایانی آن نوع ارزشیابی است که به وسیله آن می توان یادگیری های متراکم دانش آموزان را در طول یک دوره آموزشی اندازه گیری کرد هدف این نوع ارزشیابی نمره دادن ، اتخاد تصمیم های گوناگون ( ارتقای دانش آموز ، امتیاز تحصیلی ، اعطای بورس و  ....) تعیین اثر بخشی کار معلم در تحقق بخشیدن مراحل متعدد آموزش است ( سیف 1379 ص 621) درواقع ، هدف و مقصود ارزشیابی پایانی پیشرفت تحصیلی ، تصمیم گیری در خصوص ارتقاء و یا فقدان ارتقای دانش آموز است این شیوه ارزشیابی عمدتاً برای پاسخگویی معلم و نظام آموزشی اجرا می شود ارزشیابی پایانی در این موارد به معلم وبرنامه ریزان کمک می کند :

-       فراهم آوردن مبنایی برای مقایسه ی دانش آموزان با یکدیگر

-        تعیین اثر بخشی آموزش

-       اعطای درجه و مدرک

-       پاسخگویی معلم و مدرسه در قبال یادگیری دانش آموز

-       آگاهی اولیاء از وضع تحصیلی فرزندانشان

به دلیل اینکه هدف ارزشیابی پایانی تصمیم گیری وقضاوت در باره ی دانش آموز است از روشهای کمی استفاده بیشتری می شود .

راهکار اجرایی

سه روش تجربی در ارزشیابی مستمر املا

تغییر در نظام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی ، مستلزم تغییر در روشهای یاددهی یادگیری است و برآموزگاران است که با روشهای جدیدآشنا شوند و آنها را در کلاس های درس خود به کار گیرند . یکی از مباحثی که به طور دو وجهی بابحث ارزشیابی و راهبردهای یاددهی یادگیری ارتباط مستقیم دارد . ارزشیابی مستمر است که در کلاس می توان به شیوه های متفاوت بکار گرفت بدون شک این شیوه ها از هدفهای دوره سطح سنی دانش آموزان ، موضوع درس ، تعداد دانش آموزان و عوامل دیگر تاثیر می پذیرند .

در این میان ارزشیابی مستمر در درس املای فارسی به روشهای گوناگون قابل اجرا است و نمره آن با توجه به میزان مشارکت دانش  آموزان در فعالیت های یادگیری از طریق بررسی تکالیف درسی املای کلاسی ، فعالیتهای خارج از کلاس و  .... تعیین می شود حداقل 5 نمره از نمره ارزشیابی مستمر درس املا به فعالیتهای خارج از کلاس اختصاص دارد . معلم با توجه به ارزش املایی که در کلاس طرح می کند نمره ای برای آن در نظر می گیرد که می تواند متغیر باشد و حداکثر تا 15 نمره را شامل شود . آنچه در این مقاله آمده است سه روش در ارزشیابی مستمر درس املاست که از روی تجربه های مستند سازی استخراج شده است .

1 املای کامل کردن ( 4 مرحله ) روش اجرا: فردی

مرحله اول : معلم تعدادی لغت یا ترکیب را روی تخته ی کلاس می نویسد و پس از یک بار خواندن یا پرسیدن معنی آنها ، رویشان را می پوشاند یا آنها را پاک می کند . ممکن است لغتها به صورت پلی کپی نیز در اختیار دانش آموزان قرار داده شده باشند در این حالت بعد از اخصاص چند دقیقه وقت ، پلی کپی ها را جمع آوری می کند .

مرحله دوم :  آموزگار متنی را که در آن تعدادی از لغات عرضه شده وجود دارند ، آماده می کند  وروی تابلو می نویسد به هنگام نوشتن جای تعدادی از کلمات
( حداکثر 15 کلمه ) را خالی می گذارد ممکن است این متن به صورت پلی کپی نیز در اختیار دانش آموزان قرار داده شود که در این صورت وقت کمتری گرفته
می شود .

مرحله سوم :  آموزگار متن کامل را برای دانش آموزان می خواند و از آنها می خواهد که جاهای خالی را کامل کنند .

یک نمونه املای کامل کردن را به عنوان نمونه ملاحظه می کنید .


کلمه های انتخابی

صدا ، سرعت ، بچه ها ، صبحگاهی ، جایگاه ، مراسم ، حیاط ، مخصوص ، عقب ، هیس ، ناظم ، تشکر ، عزیزان ، احترام ، خواندن ، صحبت ، صوت ، سخن ، پلکان ، سکوت ، وقت .

زنگ مدرسه به  ..... در آمد . بچه ها به  ..... صف های کلاس خود را تشکیل دادند و هرکس در جای خود ایستاد . یکی از دانش آموزان برای مراسم  ..... به جایگاه  .......... آمد . صدای زیبای قرآن در  ... مدرسه پیچید و همه به صدای قرآن گوش می دادند . پسری که جلوی علی ایستاده بود ، چند بار به  .....برگشت و به علی گفت : قدتو کوتاه تر است بیا جلوی من  . علی انگشت خود راروی بینی اش گذاشت وبه آن پسر گفت : .............. آقای ناظم روی  ....... مدرسه ایستاده بود و به آنها نگاه می کرد وقتی  ....... قرآن تمام شد . همه صلوات فرستادند و آقای ناظم از دانش آموز قاری ، به خاطر  ...... زیبایش ......... کرد . آقای ناظم گفت عزیزان من می دانید که یکی از راه های  ....... به دیگران این است که هر وقت آن ها سخن می گویند ، با دقت گوش کنیم و بین سخن آنها ........ نکنیم همان طور که می دانید قرآن سخن خداوند است هر ............. قرآن می خوانند باید  ...... کنیم و گوش دهیم وبه قرآن احترام بگذاریم .

مرحله  چهارم :  معلم املای دانش آموزان را جمع و آن ها را صحیح می کند .

هدف :  سرعت در تصحیح املاها : به ویژه در کلاسهای پرجمعیت .

-       توجه به کلمات دارای ارزشی املایی و صرف نظر از کلمات تکراری .

-       ارزشیابی از لغاتی که در درسهای گوناگون به کاررفته اند .

-  فراهم آوردن امکان ارزشیابی از درس های طولانی در یک جلسه به جای دو یا چند جلسه

توجه : این املا با ابتکار معلم می تواند به روش های متفاوت اجرا شود .

2 -  املای صحیح کردنی

روش اجرا: فردی             حداکثر 10 نمره

 مشارکت دانش آموزان در ارزشیابی از خود یا دیگران  ، یکی از شیوه های ارزشیابی تکوینی و مستمر است .

مرحله اول :  معلم متنی را که براساس درس های کتاب های بنویسیم تنظیم کرده است یک بار برای دانش آموزان می خواند .

مرحله دوم :  معلم متن را آهسته می خواند و از دانش آموزان می خواهد آن را در دفتر املای خود بنویسند .

مرحله سوم :  معلم از دانش آموزان می خواهد دفتر های خود را با یکدیگر عوض کنند .

مرحله چهارم : معلم بایکی از دانش آموزان کلاس ، همان متن را به طور صحیح روی تخته ی کلاس می نویسد واز دانش آموزان دیگر می خواهد املای همکلاسی خود را غلط گیری و نمره گذاری کنند .

در ضمن کار معلم نحوه ی تصحیح املا را نیز آموزش می دهد .

مرحله پنجم  :  معلم تمام دفتر ها را جمع آوری می کند سپس با انتخاب تصادفی چند دفتر تصحیح شده و مطالعه ی آنها ، تحقق هدف های درس را ارزشیابی می کند و به نحوه ی ارزشیابی چند دانش آموز انتخابی نمره می دهد در حالی که به تعداد غلط ها کاری ندارد ( این روش را بدون عوض کردن دفتر ها نیز می توان اجرا کرد ) 

هدف : ( آموزش ارزشیابی از خود یا دیگران )

3 املای گروهی

روش اجرا : گروهی ( افراد یک میز می توانند یک گروه را تشکیل دهند )       حداکثر 12 نمره

گاهی ممکن است تقریر املا به صورت گروهی انجام گیرد ( بهتر است در پایه های اول و دوم گروه ها 2 نفری و در پایه های سوم ، چهارم و پنجم حداکثر افراد گروه 4 نفر باشند ) در این حالت هرسه یا چهار دانش آموز ، با مشورت یکدیگر املا را می نویسند . آن ها ممکن است فقط یک املا  بنویسند و به معلم ارائه دهند که در این صورت تصحیح آن برای معلم بسیار ساده است و با سرعت انجام می گیرد یا ممکن است همگی با مشورت یکدیگر املا را جداگانه در دفتر های خود بنویسند . معلم پس از جمع آوری دفتر ها و توجه به همکاری و مشارکت آنان برای آن ها یک نمره در نظر می گیرد که البته این نمره ربطی به تعداد غلط های آنان ندارد بلکه به چگونگی مشارکت آن ها بستگی خواهد داشت . هدف : ( پرورش مهارت کار گروهی درکلاس ، کمک به دانش آموزان ضعیف تر و کسانی که در نوشتن دقت کافی ندارد . )

ارزشیابی و رعایت نکاتی مهم در باره ی آن

1 -  ارزشیابی مستمر ، نظارت گام به گام بر تحقق هدف های رفتاری است .

2 -  ارزشیابی مستمر ، باعث مرور مطالب آموخته شده توسط دانش آموزان می شود .

3 ارزشیابی وسیله ای است مناسب برای تفهیم هدف های درسی به دانش آموزان

4 نتایج امتحانات موجب شناخت تفاوت های فردی دانش آموزان می شود .

5 -  امتحان نباید وسیله ی تهدید امنیت روانی دانش آموزان شود .

6 -  در جریان ارزشیابی باید سعی کرد فضای روانی مناسب و خالی از اضطراب برای بچه ها فراهم کرد .

7 هدف نهایی از انجام امتحان ، بهبود کیفیت یادگیری است .

8 -  سئوالات امتحانی باید با محتوای مواد آموزشی سازگار باشد .

9 سئوالات امتحانی باید توانایی دانش آموزان را در سطوح مختلف یادگیری بسنجند .

10 -  هر سئوال امتحان باید مستقل از سئوالهای دیگر باشد .

11 ارزشیابی را جزیی از فرآیند آموزش بدانید نه به عنوان نقطه ی پایان تدریس

12 -  ارزشیابی باید وسیله ی پیش بینی باشد یعنی نشان دهد که شاگرد درچه زمینه ای می تواند به موفقیت برسد .

13- ارزشیابی را نباید صرفاً به منظور نمره دادن و مقایسه ی دانش آموزان و تعیین افراد قوی وضعیف به کار برد .

14 -  ارزشیابی نباید جای هدفهای آموزشی را بگیرد وبه عنوان هدف مطرح شود .

15 -  ارزشیابی و امتحان را همانند سایر فعالیت های آموزشی بدانیم

16- ارزشیابی تنها برای صدور جواز عبور شاگرد از یک پایه به پایه ی دیگر نیست

17 -  یکی از ویژگی های ارزشیابی مطلوب کار آمد بودن آن است .

18 -  آموزش ، ارزشیابی و نمره گذاری باید هدفهای یکسانی داشته باشند .

19 ارزشیابی باید بتواند فراگیران را در امر یادگیری کمک کند .

20 -  به ارزشیابی های گروهی ، به خصوص در کلاسهای ابتدایی بها بدهید .

نتیجه گیری

ارزشیابی از فعالیتهای آموزشی و پرورشی ، به ویژه پیشرفت تحصیلی دانش آموزان ، یکی از وظایف مهم هر نظام آموزشی و پرورش در دنیاست . این عمل عمدتاً توسط معلمان در کلاس درس قبل از آموزش در جریان آموزش وبعد از آموزش با مشارکت فعال دانش آموزان انجام می شود بنابر این ضرورت دارد که معلمان در این زمینه از مهارت کافی برخوردار باشند از سوی دیگر معلمان باید باور داشته باشند که ارزشیابی پیشرفت تحصیلی نیز مانند آموزش فرآیندی مستمر است فرآیندی که بخشی از آموزش است و به یادگیری دانش آموزان کمک می کند . «سالی براون » « ارزشیابی » را به یک ننو یا تاب آرام بخش تشبیه می کند او
 می گوید .

«ارزشیابی باید چون ننویاتاب توازن داشته باشد »  چرا امتحان و ارزشیابی باید بگونه ای عرضه شود که تعادل روحی و روانی دانش آموز را بر هم زند ؟ آیا غافلگیر کردن دانش آموزان بایک امتحان و ارزشیابی تدارک دیده نشده کار لذت بخشی است ؟ آیا نتایج حاصل از آن سازنده و مثبت است ؟

« سطح امتحان و ارزشیابی باید با توانایی دانش آموزان تناسب داشته باشد » تاب یا ننو را باید متناسب با فردی که روی آن نشسته ، حرکت داد . مسلماً همان سرعت و شتابی که برای بزرگسال لازم است برای یک بچه ی کوچک مناسب نیست وجز اضطراب و نگرانی نتیجه ای نخواهد داشت .

« برای کمک به دانش آموزان نیازمند کمک باید چاره ای اندیشید» آیا اگر فردی که روی تاب نشسته است و یا در ننویی قرار داد و به هر علت به زمین می افتد باید به اوبی توجه بود ؟

« ابزارهای ارزشیابی باید معتبر باشند و همان چیزی را که مورد ارزشیابی است ، اندازه بگیرند » اگر تاب یا ریسمان محکم نباشد چه می شود آیا اعتباری به حفظ فردی که سوار آن می شود هست ؟ آیا می توان اطمینان داشت که فرد را به سلامت نگه می دارد ؟

« ارزشیابی  باید بعنوان فرصتی برای شناخت تواناییها وضعفها را در اختیار همگان قرار گیرد » نباید تمام یاعده ای از دانش آموزان از فرصتهای خوب و موثر امتحان و ارزشیابی محروم شوند اگر تاب و ننو وجود داشته باشد ولی همیشه خالی بماند واجازه ندهیم کسی روی آن بنشیند چه فایده ای در بر خواهد داشت ؟

« ارزشیابی  باید بازخورد موثر فراهم کند » نتایج امتحان و ارزشیابی باید بگونه ای عرضه شود که موجبات بازخورد مثبت امتحان شونده را فراهم کند دانش آموز از ضعفهاو ناتواناییهای خود آگاه شود  و  ....

« حجم ارزشیابی باید با دقت و حوصله ی دانش آموز متناسب و هماهنگ باشد » امتحانات فشرده از چند درس بطور همزمان و یا بطور فشرده از یک درس با حجم بسیار زیاد نا متناسب با وقت در اختیار دانش آموز تلف کردن وقت است . آیا می توان روی یک تاب یک نفره سه نفره را نشاند؟ آیا می توان یک نفر را بر روی یک تاب برای مدتی طولانی قرار داد و مرتب او را حرکت داد و خسته کرد ؟ لذت از تاب خوردن محدود است چنانچه از ننو یا تاب برای مدت زمانی طولانی استفاده شود جز سرگیجه و سردرد و ناراحتی حاصلی نخواهد داشت . امتحان طولانی از حجم زیاد مطالب و یا امتحان مکرر از یک درس حکم همان تاب بدون وقفه را خواهد داشت که بجای ایجاد آرامش ولذت در دانش آموز ، بیزاری و فرار از یادگیری رابدنبال خواهد داشت .

 



تاريخ : پنجشنبه ۱٤ شهریور ۱۳۸٧ | ۱٢:۳٤ ‎ب.ظ | نویسنده : سیدمحمدرضا موسوی زاهد | نظرات ()