چکیده

      دراین مقاله ، ضمن پرداختن به تعاریف ارزشیابی و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی کوشیده ایم با تکیه بر مبنای نظری ، جایگاه و وضعیت موجود آن را در عرصه تعلیم و تربیت ومراکز و مدارس مشخص کنیم . باتوجه به اینکه آزمون های پیشرفت تحصیلی ابزاری برای انواع تصمیم گیری های آموزشی وپرورشی به شمار می روند ضمن نقد ارزشیابی موجود و سنجش معتبر در مراکز آموزشی به بررسی تطبیقی نظام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی در کشورهایی که دارای نظام برتر آموزشی هستند پرداختیم و به این نتیجه رسیدیم که در کشور ما بین نظام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به مثابه یک عنصر از برنامه درسی با سایر عناصر ، رویکرد و الگوی برنامه درسی هماهنگی و همسویی لازم و ضروری وجود ندارد و این عامل خود یکی از عوامل اساسی عدم تحقق انتظارات آموزشی و پرورشی و رشد و توسعه جامعه است . با بررسی این موضوع که در کشور ما تنها از آزمون های معلم ساخته و در امتحانات سراسری نهایی از آزمون های استاندارد شده استفاده می شود و بسیاری از هدف های آموزشی به ویژه هدف های شناختی  ( حیطه کاربرد به بالا) و غیر شناختی مورد سنجش قرار نمی گیرند و در نتیجه در طی دوره آموزش و حتی پایان آن ، عناصر ذینفع نظام آموزشی و پرورشی کشور نمی توانند از میزان و چگونگی دست یابی به این هدف ها آگاهی یابند ، ضرورت استفاده از ابزارهای متناسب با رویکرد برنامه درسی ، هدف ها و نوع ارزشیابی برای این منظور مشخص گردید و در پایان نیز پیشنهادهایی برای بهبود کمی و کیفی ارزشیابیها ارائه شد .

مقدمه

    ارزشیابی از پیشرفت دانش آموزان ، از مسائل مهم تربیتی است که به منظور تکمیل یادگیری صورت می گیرد .


ارزشیابی آخرین حلقه از فعالیت های آموزشی معلم و تکمیل کننده سایر فعالیت های اوست در این فعالیت ، معلم با استفاده از روش ها و فنون گوناگون اندازه گیری ، بازده یادگیری دانش آموزان را می سنجد و میزان توفیق آنان را در دستیابی به هدف های آموزش تعیین می کند برای اینکه معلم بتواند میزان موفقیت دانش آموزان در رسیدن به اهداف از قبل تعیین شده را مشخص کند ، لازم است آنها را تحت آزمایش قرار دهد برای انجام دادن این کار او باید آزمون ها یا ابزارهایی تهیه کند که بتواند با استفاده از آنها ، پیشرفت تحصیلی دانش آموزان را اندازه بگیرد . [1] مقصود از ارزشیابی استفاده از تجربه به منظور بهبود بخشیدن به اقدامات آینده است . اصطلاح ارزشیابی به طور ساده بر تعیین ارزش برای هر چیز ، یادآوری ارزشی کردن گفته می شود .( سیف ،1381) 

    ارزشیابی وسیله ای است برای سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه نتایج حاصل از آن با هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیتهای آموزشی معلم و کوششهای یادگیری دانش آموزان به نتایج مطلوب انجامیده است یا خیر ؟  ( سیف ، 1381)

    یادگیری از طریق بررسی تکالیف درسی ، پرسشهای تدریجی ، بررسی فعالیتهای مرتبط با درس خارج از کلاس و نظایر آن صورت می گیرد . ( آیین نامه امتحانات ، 1380)

به دلیل اهمیت ارزشیابی در پیشرفت تحصیلی و اصلاح فرآیند یادگیری . موضوع تحقیقات مختلفی را در این زمینه بوجود آورده است در پژوهش شعبان حیدری
 ( 1375) که تاثیر اجرای ارزشیابی مستمر بر افزایش پیشرفت تحصیلی انجام شده است مشخص گردید که در صورتیکه ارزشیابی تکوینی همراه با بازخورد باشد با میزان یادگیری همبستگی مستقیم دارد و در صورتیکه بدون بازخورد باشد یادگیری در سطح پایین تر می باشد .

    در سال 1379 در پژوهشکده تعلیم و تربیت ، تحقیقی توسط ایرج خوش خلق انجام شد . وی در زمینه تاثیر ارزشیابی مستمر بر پیشرفت تحصیلی و شیوه اجرای آن در مدارس راهنمایی کارخود را  انجام داد و به این نتیجه رسید که از دیدگاه والدین و دانش آموزان ، ارزشیابی مستمر بر پیشرفت تحصیلی تاثیر داشته و فعالیتهای غیر کلاسی مانند : خلاصه نویسی کتابهای غیر درسی ، مطالعه نشریات ، تهیه وسایل کمک آموزشی ، تهیه تصاویر ، شرکت در مسابقات انجام گیرد .

    هدف از تهیه و تدوین مقاله حاضر استفاده از ارزشیابی در بهبود یاددهی یادگیری و اصلاح برنامه ها و روشها می باشد در این راستا ضمن بررسی موضوع در پایان پیشنهاداتی نیز ارائه گردیده است .

 

ضرورت پژوهش :

    در واقع قدمت اندازه گیری و ارزشیابی آموزشی به آن زمانی بر می گردد که برای اولین بار فردی به آموزش فرد دیگری پرداخته است ( نادری ، 1370)

    در تعاریف متعددی که از ارزشیابی توسط صاحب نظران ارائه شده ، اتفاق نظری که مشهود است اینکه گستره ارزشیابی بسیار وسیع است و از اولین قدمهای تهیه برنامه تا انتهایی ترین مراحل اجرایی و بازدهی برنامه را شامل می شود .

    ارزشیابی فقط محدود به زمان پایانی یک برنامه نیست . بلکه در طول تهیه و تدوین و اجرای آن می تواند کاربرد داشته باشد ، کاربرد ارزشیابی محدود به تعیین درجه موفقیت هدف های کلی نیست . بلکه در رابطه با چگونگی تحقیق کلیه هدفهای جزیی نیز قابل اعتماد است .( رییس دنا ، 1370)

  سنجش و ارزشیابی از ارکان جداناپذیر آموزش وپرورش است . زیرا از یک طرف عامل کنترل کننده عناصر تعلیم و تربیت مثل برنامه ها و اهداف و روشهاست و از طرف دیگر یک روش جهت شناخت و سامان دهی فعالیت های تحصیلی فراگیران است کشورهای مختلف با توجه به فلسفه آموزش وپرورش خود نظام ارزشیابی ویژه ای دارند و معتقدند که سنجش و آزمون وسیله ای مهم برای اندازه گیری استعداد و میزان آموخته و اندوخته های فراگیران است .(مظلوم گرمجانی ، 1382)

    مدرسه به عنوان هسته محوری نظام آموزشی مرکز فعالیتها و برنامه هایی است که برآیند آنها به کارآیی و اثر بخشی این نظام می انجامد . از طرفی ، توسعه و تکامل مدرسه مستلزم اطلاع از میزان کارآمدی و برنامه ریزی برای بهبودی فعالیتهای آن است از آنجاکه ارزشیابی نقش آینه را ایفا می کند ، مسئولان
 می توانند با استفاده از آن تصویری از چگونگی فعالیتها را به دست آورده و تصمیمات لازم را اتخاذ نمایند .
( فضلی خانی و محمد میرزایی ، 1383)

    مقصود از ارزشیابی ، استفاده از تجربه به منظور بهبود بخشیدن به اقدامات آینده است و فرآیندی است که با گردآوری اطلاعات و استفاده از آنها جهت اتخاذ تصمیمات در مورد برنامه های آموزشی سروکار دارد اگر ارزشیابی در برنامه های آموزشی در زمینه پیشرفت تحصیلی به صورت عملی و اصولی انجام گیرد می تواند اطلاعات معتبر و اثر بخشی را برای مسئولین ، برنامه ریزان آموزشی و درسی ، مدیران و معلمان و فراگیران فراهم سازد .

    در هر حال می توان گفت ارزشیابی سنتی تقریباً متاثر از اهداف ، روشهای تدریس و محتوای کتب درسی بوده ، در صورتیکه در حال حاضر که فن آوری اطلاعات و ارتباطات همه چیز را در کام خود فرو برده و مسئولین آموزش وپرورش درجهت اصلاح عناصر آموزش وپرورش از جمله اهداف ، روشها و محتوا اقداماتی انجام داده اند به میزان زیادی مشکلات آموزشی مرتفع شده و زمینه پیشرفت تحصیلی فراگیران فراهم شده است .

    با وجود تنوع روشها ، شیوه ها و ابزارهای ارزشیابی مستمر هنوز دبیران شکل سنتی آن را حفظ نموده و یاد آوری کلمه ارزشیابی در نزد آنان و دانش آموزان جلسه های امتحانی را تداعی می نماید لذا استفاده از ارزشیابی در بهبود فرآیند یاددهی یادگیری و اصلاح برنامه ها و روشها ضروری می باشد .

اهداف

    از آنجاکه بررسی روشها و مهارتهای ارزشیابی پیشرفت تحصیلی فراگیران نقش مهم و اساسی در کار آیی و پویایی بیشتر نظام آموزش وپرورش دارد ، لذا در همین راستا هدف ما بررسی نقاط ضعف و قوت نظام آموزشی بوده تا در برنامه ریزیهای آینده مورد تجدید نظر قرار گرفته و نسبت به بهبود و اصلاح و تقویت روشها تلاش شود .

بیان مسأله   

قضاوت در مورد شایستگی با ارزش فعالیتهای آموزشی یکی از امور مهم در فرآیند آموزشی محسوب می شود و همچنین به منظور جلب دقت و کوشش دانش آموز برای یادگیری ، انگیزه ای قوی به شمار می رود . ارزشیابی ، داوری و قضاوت در مورد آموخته ها و تغییر رفتار دانش آموز در جهت رسیدن به هدفهای آموزشی وپرورشی است که از طریق سنجش و اندازه گیری به دست می آید ارزشیابی از پیشرفت تحصیلی دانش آموزان را در فرآیند جمع آوری اطلاعات از آموخته های دانش آموزان وقضاوت در مورد حدود آموخته ها تعریف کرده اند بنابر این اولاً ارزشیابی یک فرآیند است و نه فرآورده و هر فرآیندی زمان براست در حالی که امتحانهای مرسوم و سنتی چنین ویژگی ای ندارد در فرآیند ارزشیابی یک مجموعه اطلاعات جمع آوری می شود که از کلیه آموخته های دانش آموزان است ارزشیابی بخش جدا ناپذیر فرآیند یاددهی یادگیری است که در موقعیتهای مختلف صورت می گیرد . ارزشیابی از آموخته ها به صور مختلف انجام می گیرد از جمله در آغاز ، در حین و در پایان آموزش در رویکرد های جدید ارزشیابی در یک زمان خاص یا در پایان یک دوره تعیین کننده وضعیت دانش آموز نیست . بلکه فرآیند ارزشیابی با فرآیند آموزش پیوسته و در هم تنیده است و به معلم فرصت کافی می دهد تا در حدامکان در مورد پیشرفت تحصیلی هر دانش آموز اطلاعاتی را جمع آوری نماید و به این دلیل ارزشیابی یک فرآیند مستمر است که در رابطه با نحوه اجرا و اصلاح آن بایستی اقداماتی صورت پذیرد .

نقدی بر ارزشیابی تحصیلی در مراکز آموزشی

درفرآیند تعلیم و تربیت رسمی ، ارزشیابی تحصیلی یکی از عوامل موثر در آموزش و پرورش به شمار می آید زیرا از طریق آن ، حاصل تلاش های یک دوره آموزشی تلاشگران و دست اندرکاران تألیف ، تعلیم و محتواهای درسی در بوته سنجش قرار می گیرد و ضمن صدور مجوز ارتقای فراگیرندگان به سطح بالاتر ، کاستی های احتمالی فرآیند آموزش نیز مشخص می گردد.

ارزشیابی تحصیلی ، با این حساسیت و کارآمدی در آموزش وپرورش ، زمانی معتبر و رواشمرده می شود که محتوا و نحوه اجرای آن مطابق ضوابط علمی و تعیین شده باشد . زیرا در غیر این صورت ، نه تنها خود ارزشیابی سئوال برانگیز می شود  بلکه نتایج حاصل از آن ، که  بر گروه فراگیرندگان و معلمان مولفان اثر می گذارد نیز ، ناروا و بی اعتبار خواهد شد با آن که ارزشیابی در مراکز آموزشی به صورت عادت در آمده لکن لازم است تعریفی از آن ارائه نماییم . ارزشیابی به یک فرآیند نظامدار ( سیستماتیک ) برای جمع آوری ، تحلیل ، و تفسیر اطلاعات گفته می شود به این منظور که تعیین شود آیا هدفهای مورد نظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزانی  [2] هست .

سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه نتایج حاصل یا هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیتهای آموزشی معلم و کوششهای یادگیری دانش آموزان یا دانشجویان به نتایج مطلوب انجامیده اند و به چه میزانی [3] ارزشیابی و سنجش ، امری طبیعی و مرسوم است در تمام فعالیتهای انسانی ، ما مایل هستیم که بازخورد اعمال ورفتارمان را بدانیم تا بفهمیم که کارها و امور چگونه پیش می رود . ارزشیابی و سنجش در مسائل آموزشی نیز به همین نحو است . معلم ها یادگیرندگان و افراد سهیم در امر آموزش به طور مداوم خود و دیگران را ارزیابی و از یکدیگر بازخورد دریافت می کنند این ارزشیابی ها زمانی دارای اعتبار بیشتری است که اطلاعات به طور منظم در طول دوره ثبت و جمع آوری شود تا معلم و استاد بتوانند بازخورد مستمری از فعالیتهای آموزشی خود داشته باشند و به اصلاح مسیر بپردازند .

زمانی ما دارای آموزش معتبری هستیم که نشان دهد دانش آموز می تواند مفاهیم ، شاخص ها ، نتایج و فرآیندهایی راکه برای دانستن نیاز دارد در دنیای واقعی به کار بندد . بنابر این ضرورت دارد برای آگاهی از این توانایی ها چگونگی و میزان آن سنجشی معتبر به کار رود از سنجش باید به مثابه روشی برای بازاریابی اطلاعات از حافظه بلند مدت دانش آموزان در قسمت های گوناگون مغز دانش آموز استفاده شود همچنین سنجش باید به طور دقیق چیزی را که دانش آموزان برای یادگیری نیاز دارند ، منعکس کند برای انجام موارد گفته شده ، مربیان مدارس باید بعضی پرسش های اساسی را در باره سنجش و علل انجام آن مطرح کنند : پرسش هایی مانند :

1 آیا سنجش برنامه ریزی شده می تواند اطلاعات کافی در باره میزان یادگیری دانش آموزان به دست دهد ؟

2 ابزار مناسب برای سنجش مناسب کدام است ؟

3 -  آیا فاصله زمانی بین آموزش وسنجش برای ارزشیابی آن قدر هست که بتواند اطلاعات حافظه بلند مدت را بسنجد ؟ و فقط وسیله ای برای سنجش «یاد » و حافظه کوتاه مدت نباشد ؟

4 -  موارد مهم مورد سنجش چیست ؟

5 -  آیا ما به سنجش فرآیند کار ، نتیجه آن و یا هر دو نیاز داریم ؟

6 -  از همه مهتر ، آیا سنجش به طور دقیق می تواند چگونگی یادگیری رامنعکس کند ؟

7 آیا مهم این است که دانش آموزان برای مثال ، تاریخ موافقت نامه ای را به یاد آورند و یا این که فرآیند پیدا کردن تاریخ مورد نیازشان را بدانند ؟

    سنجش باید نشان دهنده واقعی درک دانش آموز و قابلیت کاربردی ادراک او باشد امروزه در دنیای آموزش وپرورش جدایی روش های سنجش از محتوای برنامه درسی غیر ممکن است اگر سنجش معتبر باشد باید بتواند تمام تجربه ها و فعالیت های روزبروز برنامه درسی را به دقت مورد توجه قرار دهد در کلاسی که سنجش معتبر تمرین می شود دانش آموزان می توانند به درک درست برسند آنها قادر خواهند بود یادگیری های خود را در شرایط متفاوت بکار گیرند آنها به انجام کارهایی قادر خواهند بود که فراتر از موفقیت شخصی صرف است و سنجش ، دامنه گسترده ای از انتخاب ها را پوشش خواهد داد دانش آموزان قادر خواهند بود تا مهارتهای جست و جوگری گوناگونی را برای حل مسایل ، خلق روش ها و دسترسی به اطلاعات بکار ببرند سنجش ها عنوان یا خطوط راهنمایی را که برای موفقیت مهم هستند ، منعکس خواهند کرد و باعث تعجب یادگیرنده نخواهند شد سنجش خوب ، یادگیری ورای استانداردهای محلی و منطقه ای و ملی را نشان خواهد داد و منعکس کننده دانش پیچیده و سطح بالا خواهد بود .

بررسی تطبیقی نظام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی [4]

آنچه که از گذشته تاکنون در زمینه ارزشیابی پیشرفت تحصیلی در نظام آموزش وپرورش کشور ما رخ داده و می دهد . برگزاری امتحان کتبی و شفاهی ( به ویژه کتبی ) به منظور تعیین میزان آموخته های دانش آموزان در حیطه شناختی است بنابراین ، بسیاری از هدف های آموزشی ، به ویژه هدف های آموزشی حیطه شناختی ( کاربرد  به بالا ) و غیر شناختی مورد سنجش قرار نمی گیرند از سوی دیگر براساس پیشرفت های اخیر روان شناسی شناختی و پژوهش های تربیتی ، دانش آموزان به مثابه ضبط کنندگان محض اطلاعات نیستند ، بلکه به چشم افرادی به آنها نگاه می شود که خود خالق دانش و ساختارهای شناختی بی نظیر مربوط به آن هستند بنابر این از ارزشیابی باید به منزله ابزاری برای ارتقای میزان یادگیری دانش آموزان  و هدایت آنان و درک آموزگار از سطح فکری و چگونگی تفکر دانش آموزان استفاده کرد در نتیجه در این دیدگاههای جدید ، آموزگار به مثابه راهنمای دانش آموز ، نه فرمانده و مغز کل در نظر گرفته می شود از این رو ، در شیوه های نو سنجش که بر نظریه های مذکور متکی است .

1 در سنجش گاهی بر نتیجه و گاهی بر جریان یادگیری یاددهی توجه می شود

2 هدف تشخیص ظرفیت ها و کمک به دانش آموزان است

3 -  برخود ارزشیابی تاکید می شود

4 -  بر سنجش محتوای برنامه درسی متمرکز است

5 -  دانش آموز را در حال انجام دادن فعالیت ها ، مورد مشاهده و سنجش قرار می دهند .

6 برای تشخیص توانایی ها و پیشرفت  دانش آموز به کارهایی که در کلاس و یا خارج از آن انجام می دهد . مراجعه می شود

7 -  دانش آموز شریک سنجش است .

8 به نیازها و ویژگی  فردی دانش آموز در سنجش توجه می شود

9 -  سنجش حالتی ایستا ندارد بلکه پویا است .

از آنجا که درکشور ما هدف های آموزشی حیطه های اعتقادی ، اخلاقی ، علمی آموزشی ، فرهنگی هنری ،زیستی ، سیاسی و اقتصادی راشامل می شوند . ضرورت دارد برای سنجش چنین هدف هایی علاوه بر ابزارهایی که حیطه شناختی را مورد سنجش قرار می دهند از ابزارهای دیگری که مربوط به سنجش هدف های غیر شناختی و سنجش فرآیند یادگیری مانند فرم های وارسی رفتار ، کارنما ، پروژه نگرش سنج ، ثبت وقایع و  .... است ، استفاده شود . نتیجه چنین سنجشی منجر به توصیف ویژگی ها ، توانایی ها و پیشرفت دانش آموزان در حیطه های آموزشی گوناگون می شود  بنابر این به سبب همسویی ابزارهای ارزشیابی مورد استفاده با هدف و نوع ارزشیابی که متاثر از رویکرد برنامه درسی است ضرورت دارد تا در این زمینه در کشور تجدید نظر به عمل آید ، زیرا از دیر باز تاکنون تنها به
امتحان های کتبی ، شفاهی و در پاره ای از موارد عملی برای سنجش هدفها بسند شده است درصورتیکه این ابزارها برای سنجش هدف هایی است که حیطه شناختی را شامل می شوند . بنابراین می توان نتایج ارزشیابی های به عمل آمده را به صورت کمی ( در قالب نمره و رتبه ) و کیفی ( در قالب توانایی های کسب شده ) در کارنامه هایی که به این منظور صادر می شود ارائه کرد تا تصویری جامع از پیشرفت ها ، توانایی ها و ... و رشد تحصیلی دانش آموزان در دست داشته باشیم .

اطلاعات مربوطه به نتایج ارزشیابی پیشرفت تحصیلی ، ارزیابی واقع
بینانه ای از وضعیت ، کیفیت و عملکرد نظام آموزشی کشور را فراهم می آورد از این اطلاعات می توان برای هدف های گوناگونی استفاده کرد این هدف ها عبارتند از :

1 هدایت سیاستگذاری های آموزشی وپرورشی براساس اطلاعات

2 نظارت پیوسته بر تغییرات مربوط به پیشرفت تحصیلی در دوره های زمانی گوناگون

3 -  تنظیم هدفهای آموزشی واقع گرایانه

4 -  شناسایی همبسته های پیشرفت تحصیلی مانند تاثیر آموزش های ضمن خدمت معلمان اهمیت موضوع های درسی ، کتابهای درسی ، محتوای برنامه درسی و ...

5 مدیریت راهبردی معلمان و افزایش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان

6 ایجاد پاسخگویی ، بالا بردن سطح آگاهی های عمومی و برقراری مباحثه سیاسی  براساس اطلاعات در سطح جامعه متخصصان و ... بنابر این ، یکی از فعالیت های اساسی در هر نظام آموزشی و پرورشی ، اشاعه نتایج ارزشیابی پیشرفت تحصیلی است ، زیرا بدین وسیله ، عناصر نظام آموزشی نسبت به کارآیی و عملکرد خود بازخوردهای لازم را دریافت می کنند و با توجه به نتایج به دست آمده قادر خواهند بود اصلاحاتی را که برای تحقق هدف های آموزشی وپرورشی ضرورت دارد به عمل آورند . [5]مطالعه نحوه اشاعه نتایج ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در کشورهای دارای نظام برتر آموزشی نشان می دهد که در این کشورها برای این منظور از  :

1 -  بحث در مورد نتایج ارزشیابی به صورت فردی ، گروهی و یا گفتگوهای کلاسی با دانش آموزان

2 -  تحلیل نتایج امتحان های هماهنگ به وسیله وزارت آموزش وپرورش و انتشار نتایج به منظور بحث در باره آنها با دست اندرکاران نظام آموزش وپرورش به ویژه معلمان

3 -  انتشار وارائه گزارش نتایج ارزشیابی های به عمل آمده به عناصر نظام آموزشی وپرورشی به مثابه پاسخگویی به اولیای مدرسه و دانش آموزان ، جامعه و دانش آموزان تاهریک از اعمال خود آگاه شوند و از این طریق فرهنگ خود ارزشیابی درجامعه شکل بگیرد .

4 -  تهیه پرونده جامع تحصیلی برای یکایک دانش آموزان و ثبت نتایج انواع ارزشیابی های به عمل آمده در آن به منظور استفاده در راهنمایی ، مشاوره و تصمیم گیری تحصیلی ، و بحث در باره آن

5 -  برگزاری جلسه حضوری با والدین دانش آموزان و ارائه نتایج ارزشیابی

6 ارسال نتایج ارزشیابی به صورت کمی و کیفی در قالب کارنامه تحصیلی به منزل دانش آموز استفاده به عمل می آید .

در صورتی که در کشورما برای اشاعه نتایج ارزشیابی پیشرفت تحصیلی  دانش آموزان تنها به ارسال کارنامه برای والدین بسنده شده است سبب آن  است که در نظام آموزشی و پرورشی کشور به این عنصر از برنامه درسی به منزله عنصر آخر نگریسته می شود بدین معنا که بعد از اعلام نتایج ارزشیابی فرآیند آموزش را خاتمه یافته تلقی می کنند در نتیجه از ارزشیابی به عمل آمده نمی توان در راستای
 هدف هایی که ذکر آنها رفت استفاده کرد بنابر این ضرورت دارد در این زمینه نیز با توجه به نحوه اشاعه نتایج ارزشیابی در کشورهای دارای نظام آموزشی برتر ، راهبردهای مناسب اتخاذ شود تا بیشترین استفاده را از نتایج ارزشیابی های به عمل آمده برد.

هدف از ارزشیابی پیشرفت تحصیلی درکشورهای دارای نظام برتر آموزشی در ارتباط با رویکرد برنامه و همسو باعناصر برنامه است وهدفهای آن عبارتند از :

1 -  کشف نارسایی های آموزشی

2 -  آگاهی از توانایی ها و میزان پیشرفت تحصیلی

3 -  تعیین میزان تسلط دانش آموزان نسبت به محتوای آموزش

4 -  ایجاد انگیزه و علاقه به مطالعه و یادگیری

5 – ارزشیابی عملکرد و کارآیی عناصر نظام آموزشی وپرورشی

6 -  اهرم مراقبت از نظام آموزشی در سطح ملی وبازخورد به عناصر برنامه درسی

7 -  مقایسه پیشرفت تحصیلی دانش آموزان

8 -  آگاهی از چگونگی رشد دانش آموزان در حیطه های گوناگون

9 -  ارتقای تحصیلی

به همین دلیل در این کشورها به ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به  مثابه جزیی از فرآیند آموزش نگاه می شود در نتیجه این عنصر در مقامی قرار می گیرد که می تواند به رشد وتوسعه نظام آموزشی و پرورشی جامعه کمک کند . اما در کشور ما بنابر پژوهش موسی ( 1376) درعمل تنها از این عنصر با ارزش برنامه درسی تنها برای نمره دادن و مقایسه پیشرفت تحصیلی دانش آموزان با یکدیگر و طبقه بندی آنان و نهایت ارتقای تحصیلی دانش آموزان استفاده به عمل آمده و سایر هدف های آن به دست فراموشی سپرده شده است در نتیجه طبق پژوهش دادستان (1375) به جای این که عنصر ارزشیابی در جهت بهبود و اصلاح نارسایی های نظام آموزشی و پرورشی و اهرم بازخورد عمل کند . برعکس به گونه ای از این عنصر استفاده شده است که جز ایجاد تنش و اضطراب عدم اعتماد به نفس ، دلزدگی و رویگردانی از درس و مدرسه چیزی دیگری را به دنبال نداشته است حال با نگاهی مجدد به تعریف ارزشیابی پیشرفت تحصیلی سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه نتایج مطلوب انجامیده است و به چه میزانی متوجه می شویم که چه قدر بین آنچه در کشور ما با عنوان ارزشیابی پیشرفت تحصیلی انجام می شود با تعریف مذکور  تفاوت وجود دارد . بدین معنا که تاکنون در کشور ما از این عنصر در معنا وهدف واقعی آن و در راستای رویکرد برنامه استفاده به عمل نیامده است با نگاهی گذرا به روش های مرسوم در کشور فاصله ای عمیق بین آنچه که انجام می شود با آنچه که باید باشد وجود دارد . زیرا هر آنچه که در کشور ما در قالب ارزشیابی به عمل می آید به منظور نمره دادن ، گزینش و ارتقای تحصیلی است این خود یکی از مسائل نظام ارزشیابی از پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در کشور است که نه تنها در جهت ایجاد تغییرات مطلوب در رفتار دانش آموزان حرکت نمی کند بلکه خود باعث می شود که فرآیند آموزش وپرورش به بیراهه کشانده شود به طوری که در نهایت به رویگردانی از مدرسه وعدم دست یابی به اهداف آموزشی و پرورشی منجر می شود از سوی دیگر ، باعث یاس و دلسردی عناصر انسانی نظام آموزشی و پرورشی کشور خواهد شد بنابر این اگر از ارزشیابی به منزله یک عنصر از نظام آموزشی و پرورشی و به ویژه برنامه درسی به درستی و در جایگاه خودش استفاده شود نه تنها کارکرد منفی نخواهد داشت بلکه به دستیابی هدف های برنامه درسی کمک خواهد کرد.

هریک از کشورهایی که دارای نظام آموزشی برتر هستند با توجه به رویکرد برنامه درسی ، هدف ونوع ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان از ابزارهای متناسب برای آگاهی از تحقق آرمان های تربیتی استفاده می کنند این ابزار عبارتند از :

1 -  آزمون های معلم ساخته

2 – آزمون های استاندار شده

3 – فعالیت های کلاسی

4 – کوئیز

5 -  مشاهده رفتار

6 – ثبت وقایع

7 -  خود ارزشیابی

8 -  انجام پروژه خارج از کلاس درس


9 -  طرح پرسش انتقادی

آنچه که از مقایسه شرایط ارتقای تحصیلی کشورمان با کشورهایی که از نظام آموزشی برتر برخوردارند به دست می آید این است که در کشور ما برای ارتقای تحصیلی دانش آموزان تنها امتحانات ( به ویژه امتحان پایانی ) تاکید می شود در صورتی که در کشورهای دارای نظام آموزشی برتر علاوه بر آن به فعالیت های کلاسی وخارج از کلاس شاهد رفتار دانش آموزان درجریان فرآیند یادگیری  - یاددهی ،انجام پروژه قضاوت  معلم و شورای مدرسه ، حضور در کلاس درس نیز توجه می شود بنابر این ضرورت دارد متناسب با رویکرد برنامه درسی کشور و موارد فوق الذکر در شرایط ارتقای تحصیلی تغییراتی صورت گیرد .

باتوجه به نتیجه کلی که از مقایسه نظام آموزشی کشور با سایر کشورهای دارای نظام آموزشی برتر به دست آمده یافته اصلی این است که به نظر می رسد در کشور ما بین عناصر برنامه درسی هماهنگی و همسویی لازم وجود ندارد و این خود یکی از علل اساسی تحقق نیافتن هدف های آموزشی و پرورشی در کشور است در نتیجه ضرورت دارد که سیاست گذاران و تمام دست اندرکاران نظام آموزشی و پرورشی کشور در این زمینه اقدامات لازم و شایسته را به عمل آورند تا کشتی مقصود به ساحل برسد.

پیشنهاداتی در رابطه با روشهای سنجش وارزشیابی

1 -  ورقه یک دقیقه ( که به آن کاغذ یک دقیقه ای و یا پاسخ نیم صفحه ای نیز می گویند)

توضیح و شرح  :  معلم در طول 3-2 دقیقه از فراگیران می خواهد به طور خلاصه و به صورت کتبی به دو سئوال زیر پاسخ دهند .

الف – مهم ترین موضوعی که امروز در طول کلاس یاد گرفته اید کدام است ؟

ب – کدام سئوال مهم شما هنوز بی جواب مانده است ؟

هدف : این روش به مسئولان آموزشی اجازه می دهد که مقایسه ای بین اهداف آموزشی ودرک فراگیرندگان از این اهداف و میزان یادگیری آنها انجام دهند . علاوه بر این از آن جا که معلم می فهمد فراگیران چه مشکلاتی در یادگیری دارند ترتیبی می دهد که آنها جواب سئوالاتشان را در جلسه بعد دریافت کنند در این روش فراگیران  اطلاعاتشان را ارزیابی می کنند و ملزم می شوند آنها رابه خاطر بیاورند .

پیشنهادهایی برای استفاده از این روش  : این روش هم برای کلاس های کم جمعیت و هم برای کلاس های پر جمعیت مناسب است و همچنین برای دوره هایی که فراگیران با مقدار زیادی از اطلاعات در پایه به خصوص مواجه هستند .

روش استفاده از اطلاعات : اغلب کافی است که معلم به آسانی پاسخ ها را جدول بندی یا فهرست بندی کند و هر اظهار نظر مفیدی را یاد داشت کند .



1-رشد معلم ، شیوه های افزایش کیفیت امتحان و ارزشیابی ص 46

1-علی اکبر سیف روشهای اندازه گیری و ارزشیابی آموزشی . ص 32

2-همان منبع ص 121

1-گزیده ای از مجله تکنولوژی آموزشی ، بررسی تطبیقی نظام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی در هشت کشور جهان ، شماره 5 و 6 بهمن و اسفند 82

1-( گرینی و کلاهان ، 1997 ترجمه دفتر همکارهای علمی بین المللی وزارت آموزش وپرورش 1378)



تاريخ : شنبه ٩ شهریور ۱۳۸٧ | ۱:٥٩ ‎ب.ظ | نویسنده : سیدمحمدرضا موسوی زاهد | نظرات ()