مقدمه

    در نگرش نوین علمای تعلیم و تربیت از مدرسه به عنوان مرکز و کانون نظام آموزشی که از نقش محوری برخوردار می باشد یاد می شود بدیهی است توسعه تکامل پیشرفت های کمی و کیفی مدرسه مستلزم به دست آوردن اطلاعات جامع و دقیق از میزان کار آمدی برنامه ریزیهای انجام گرفته در راستای فعالیتهای گوناگون مدرسه می باشد و در اینجاست که نقش حساس و کلیدی ارزشیابی به صورتی همه جانبه می تواند در زمینه کسب اطلاعات کمی و کیفی مدرسه مسئولان و اولیای واحد آموزشی را یاری کند .

ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به عنوان جزیی جداناشدنی از فرآیندیاددهی و یادگیری محسوب می شود که هدف آن کشف مشکلات آموزش و یادگیری و برنامه ریزی برای رفع این مشکلات است ( احمدی ، 1376)

بیان مسأله :

موضوع تحقیق : استفاده از انواع ارزشیابی

آزمونهای سنجش و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی باید به عنوان ابزاری برای پیشبرد امر آموزش ، ایجاد انگیزه برای فراگیری و همچنین ارزشیابی عملکردها ، طراحی شوند .

ارزشیابی [1] سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه ی نتایج با هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در باره ی این که آیا فعالیت های آموزشی معلم و کوششهای یادگیری دانش آموزان به نتایج مطلوب انجامیده اند و به چه میزانی ؟ ( سیف 1375)

نتایج تحلیلهای آماری پژوهشی در خصوص نقش آزمونهای تکوینی در پیشرفت دانش آموزان پایه سوم راهنمایی در دروس ریاضیات که توسط سپاسی ( 1377) انجام شد نشان داد که پیشرفت درس ریاضیات دانش آموزان گروه های آزمایشی به لحاظ جنسیت ، وضعیت اقتصادی اجتماعی در مقایسه با هملکلاسی های خود که تحت تاثیر آزمون های تکوینی قرار نگرفته بودند، اختلاف معنی داری مشاهده گردید . علاوه بر این ، در بین گروه های آزمایشی ، آن دسته از دانش آموزان که در طول ترم آزمونهای تکوینی را در زمان مشابه و در فراوانیهای زیاد ( چهار آزمون تکوینی ) و کم ( دو آزمون تکوینی ) دریافت داشتنداز خود نشان دادند .

اهدف تحقیق

-       بررسی انواع ارزشیابی

سئوالات تحقیق

ارزشیابی یعنی چه ؟



Evaluation-[1]


انواع ارزشیابی چیست ؟

اهمیت  و ضرورت تحقیق

از آنجایی که بعضی از معلمان با مفهوم واقعی ارزشیابی مستمر و پایانی آشنایی  ندارند و از امتحان به عنوان ابزار یادگیری استفاده نمی کنند ضرورت انجام تحقیق پیرامون این موضوع آشکار شد همچنین فراخوان مقاله ارزشیابی نیز محقق را تشویق بر انجام پژوهش نمود .

تعاریف واژه ها

ارزشیابی یک فرآیند نظام یافته برای جمع آوری ، تحلیل ، تفسیر ، اطلاعات است تا تعیین شود که آیا هدفهای موردنظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزانی ؟ ( گی 1991)

تاریخچه

قرنها چنین تصور می شد که آموزش و ارزشیابی از تفکر به معنای عام و تفکر انتقادی به معنای خاص بسیار دشوار و حتی غیر ممکن است با ظهور جنبش تفکر انتقادی دراوائل دهه 1980 و رواج اندیشه پست مدرنیسم ، آموزش مهارتهای حل مسئله و تفکر انتقادی و ارزشیابی از آنها در دستور کار نظامهای آموزشی قرار گرفت در این ایام ، الگوی جدید از عقلانیت که متکی بر آموزش تفکر معقول و پرورش انسان آزاداندیش است به عرصه های نظری و عملی تعلیم و تربیت وارد شد . بسیاری از متفکران معاصر معتقدند جنبش تفکر انتقادی ریشه در افکار جان دیویی دارد . دیویی در اوایل قرن بیستم الگوی تعلیم  و تربیت پژوهش محور و ارزشیابی از مهارتهای پژوهشگری و قدرت استدلال فراگیران را در کانون توجه قرار داد . بعد از دیویی ، در اوایل دهه 1980 رابرت انیس با  انتشار کتاب نافذ خویش تحت عنوان «مفهوم تفکر انتقادی » پایه گذار جنبشی گردید که از آن سال به بعد تقریباً تمامی جریانهای تربیتی را تحت تاثیر قرار داد ( جهانی 1382)

دسته بندی ارزشیابی های آموزشی باتوجه به زمان و هدف استفاده

ارزشیابی های آموزشی و آزمون های مورد استفاده آنها را به چهار دسته ی ارزشیابی های آغازین ، تکوینی ، تشخیصی وتراکمی تقسیم می کنند ( سیف 1382)

ارزشیابی آغازین یا سنجش آغازین : نخستین ارزشیابی که پیش از انجام فعالیت های آموزشی به اجرا در می آید . ارزشیابی آغازین یا سنجش آغازین [1] نامیده می شود این نوع ارزشیابی به دو منظور مورد استفاده قرار می گیرد .

1 آیایادگیرندگان بردانش هاو مهارت های پیش نیاز درس تازه از قبل مسلط اند ؟

2 -  یادگیرندگان چه مقدار از هدف ها و محتوای درس تازه را قبلاً یاد گرفته اند ؟

در مورد سئوال اول ، سنجش آغازین به منظور اندازه گیری مهارت ها  و
دانش های پیش نیاز یادگیری درس تازه به کار می رود در مورد سئوال دوم به جای آزمون آمادگی از آزمون جایابی یا آزمون پایه گزینی استفاده می شود . هدف از آزمون جایابی یا پایه گزینی که به آن پیش آزمون نیز گفته می شود تعیین میزان اطلاعات یادگیرندگان از مطالبی است که قرار است به آنان آموزش داده شود .

ارزشیابی تکوینی : آن چه عمدتاً به منظور کمک به اصلاح موضوع مورد ارزشیابی ، یعنی برنامه یا روش آموزشی مورد استفاده قرار می گیرد ارزشیابی تکوینی [2] نام دارد . هدف از اجرای این ارزشیابی ، آگاه ساختن تولید کنندگان برنامه از نواقص برنامه ی خود و کمک به اصلاح آنها است هدف از کاربرد ارزشیابی تکوینی در رابطه با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان ، آگاهی یافتن از میزان و نحوه ی یادگیری آنان برای تعیین نقاط قوت وضعف یادگیری ونیز ، تشخیص مشکلات روش آموزش معلم در رابطه با هدف های آموزشی است . در ارزش یابی تکوینی ، در پایان هر واحد درسی ، یک آزمون دقیق و مختصر که حاوی هدف های آموزشی آن واحد است اجرا می شود و براساس نتایج حاصل ، میزان دستیابی به هدف های آموزشی مشخص می گردد .

ارزشیابی تشخیصی : نوع دیگر ارزشیابی که آن نیز در جریان آموزش انجام
می گیرد . ارزشیابی تشخیصی  نام دارد علت این نام گذاری آن است که این ارزشیابی با هدف تشخیص مشکلات یادگیری دانش آموزان به کار  می رود این آزمون ها معمولاً به صورت انفرادی اجرا می شوند ودر قیاس با آزمون های پیشرفت تحصیلی سئوال های بیشتری را در برمی گیرند این ارزشیابی زمانی مورد استفاده قرار می گیرد که معلم با مشکلات مبرم و مکرری در یک یا چند دانش آموز روبه رو می شود که با روش های اصلاحی معمول ارزشیابی تکوینی قابل رفع نیست .

ارزشیابی تراکمی : در ارزشیابی تراکمی [3] تمام آموخته های دانش آموزان در طول یک دوره ی آموزشی تعیین می شوند و هدف آن نمره دادن به دانش آموزان وقضاوت در باره ی اثر بخشی کار معلم و برنامه ی درسی یا مقایسه ی برنامه های مختلف درسی با یکدیگر است هدف ارزشیابی تراکمی هم نمره دادن و اتخا ذ تصمیم های مختلف و هم تعیین اثر بخشی طرح آموزشی و هدف های معلم و میزان موفقیت او در پیاده کردن مراحل مختلف طرح آموزشی است ( سیف 1382)


 

ویژگی های مختلف ارزشیابی های پیش از آموزش ، ضمن آموزش و پس از آموزش

 

نوع ارزشیابی

ارزشیابی پیش از آموزش

ارزشیابی ضمن آموزش

ارزشیابی پس از آموزش

نام ارزشیابی

آمادگی

جایابی

تکوینی

تشخیصی

تراکمی یا مجموعی

هدف ارزشیابی

سنجش رفتارها و مهارتهای پیش نیاز و جبران نواقص یادگیری های پیشین

سنجش میزان آگاهی دانش آموزان از هدف ها و محتوای درس و گماردن دانش آموزان به گروههای آموزشی مختلف

فراهم آوردن بازخورد برای معلم و تشخیص و رفع مشکلات احتمالی یادگیری دانش آموزان و نواقص آموزش معلم

تشخیص مشکلات ویژه و مکرر دانش آموزان که با اقدمات متداول معلمان قابل رفع نیست و کمک به رفع آنها

نمره گذاری ، صدور گواهی نامه ی تحصیلی و داوری در باره صلاحیت حرفه ای معلمان

زمان ارزشیابی

آغاز ترم تحصیلی یا واحد آموزشی

آغاز ترم تحصیلی یا واحد آموزشی

به طور متناوب ضمن آموزش

در زمان های لازم ضمن آموزش

پایان ترم تحصیلی  یا واحد درسی

وسیله ی اندازه گیری

آزمون در حد تسلط وابسته به ملاک

آزمون در حد تسلط وابسته به ملاک و آزمون وابسته به هنجار

آزمون در حد تسلط و ابسته به ملاک

آزمون در حد تسلط وابسته به ملاک و آزمون تشخیص میزان شده ی وابسته به هنجار و مشاهده

آزمون در حد تسلط وابسته به ملاک و آزمون وابسته به هنجار

ماهیت
نمونه گیری

نمونه ی محدودی از مهارتهای پیش نیاز

نمونه ی بزرگی از همه هدف های درسی

نمونه ی محدودی از تکالیف یادگیری

نمونه محدودی از غلط های ویژه

نمونه بزرگی از همه ی هدف های درسی

تاکید

دانش ها 

هدف ها

بخش معینی از درس

غلط ها  ومشکلات

هدف ها و محتوا

ارزشیابی

مهارت های پیش نیاز

محتوای درس

 

ویژه ی دانش آموزان

درس

سطح دشواری سئوال

نسبتاً ساده

ساده و دشوار

مناسب با مطالب آموزش داده شده

نسبتاً ساده

ساده و دشوار

 


دسته بندی ارزشیابی های آموزشی باتوجه به ارزشیابان

دو نوع ارزشیابی آموزشی دیگر که باارزشیابی تکوینی و تراکمی رابطه ی نزدیکی دارند ، ارزشیابی درونی و ارزشیابی بیرونی است . منظور از ارزشیابی درونی ، این است که ارزشیابی توسط کارکنان و دست اندرکاران تهیه و اجرای برنامه ، یعنی افراد درون برنامه انجام می شود و منظور از ارزشیابی بیرونی ، ارزشیابی توسط افراد یا گروه هایی خارج از برنامه صورت گیرد . ارزشیابی درونی بیشتر مناسب ارزشیابی تکوینی و ارزشیابی بیرونی مناسب ارزشیابی تراکمی است .

دسته بندی ارزشیابی های آموزشی باتوجه به موضوع ارزشیابی

ارزشیابی به این منظور به کار می رود که تعیین شود آیا هدف های مورد نظر تحقق یافته اند یا نه . بنابر این یکی از راه های تقسیم بندی انواع ارزشیابی ها با توجه به هدف یا موضوع ارزشیابی است از این لحاظ ارزشیابی های مختلف آموزشی رامی توان در گروه های زیر قرار داد :

ارزشیابی از دانش آموزان

منظور از ارزشیابی از دانش آموزان عمدتاً ارزشیابی از پیشرفت تحصیلی یا ارزشیابی از میزان یادگیری آنان است . استفاده از نتایج ارزشیابی دانش آموزی به ویژه نتایج ارزشیابی پیشرفت تحصیلی ، نه تنها برای قضاوت در باره عملکرد یادگیرندگان ، بلکه برای داوری در باره ی اثر بخشی کیفیت آموزش و روش ها و مواد آموزشی نیز مفید است ارزشیابی پیشرفت تحصیلی که مهم ترین نوع ارزشیابی آموزشی است تعیین می نماید که دانش آموزان تا چه میزانی به هدف های آموزشی از پیش تعیین شده رسیده اند .

ارزشیابی از برنامه های درسی و مواد آموزشی

ارزشیابی آموزشی ، گاهی به منظور تعیین اثر بخشی برنامه ی درسی یا مواد آموزشی انجام می شود و شامل ارزشیابی از عواملی چون روش های آموزشی ، کتاب های درسی ، ابزارهای دیداری شنیداری و تدارکات فیزیکی و سازمانی است در ارزشیابی از برنامه های درسی و مواد آموزشی نیز عمده ترین ملاک ، پیشرفت تحصیلی یا میزان یادگیری دانش آموزان است .

ارزشیابی از پروژه ها و برنامه های آموزشی

علاوه بر برنامه های درسی و مواد آموزشی ، برنامه ها وپروژه های آموزشی ویژه نیز مورد ارزشیابی واقع  می شوند منظور از پروژه ها و برنامه های آموزشی ویژه ، کوشش هایی است موقعیتی که به عنوان بخشی از برنامه های معمول مدرسه ها به حساب نمی آیند این برنامه ها نوعاً ماهیت نوآورانه دارند و طول مدت حضورشان به موفقیتشان وابسته است .

 ارزشیابی از مدرسه

منظور از ارزشیابی از مدرسه این است که تعیین شود هدف های پیش بینی شده برای مدرسه به چه میزانی تحقق یافته اند و نقاط قوت وضعف کدام اند یکی از جنبه های مهم ارزشیابی از مدرسه ، برنامه ی آزمون مدرسه است هرچه این برنامه جامع تر و کامل تر باشد اطلاعات به دست آمده نیز به همان نسبت قابل اعتماد تر و با ارزش تر خواهدبود.

مانند سایر ارزشیابی های آموزشی ، در ارزشیابی از مدرسه نیز پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مهم ترین بخش برنامه ی آزمون و منبع کسب اطلاعات است .

ارزشیابی از کارکنان مدرسه  

مقصود از ارزشیابی از کارکنان مدرسه ، ارزشیابی از همه ی کسانی است که به طور مستقیم یاغیر مستقیم  مسئول بازده های آموزشی مدرسه هستند در سالهای اخیر بر ارزشیابی از اثر بخشی معلمان سطوح مختلف تحصیلی تاکید زیادی شده است . شاید پیچیده ترین نوع ارزشیابی همین ارزشیابی از کار معلمان باشد علت پیچیدگی این روش ارزشیابی ، کم اعتباری و بی دقتی وسایل و روش های اندازه گیری و سنجش مورد استفاده در این نوع ارزشیابی است . زیرا هیچ یک از منابع اطلاعاتی پیش گفته اطلاعات دقیق و بی غرضانه ای را که برای یک ارزشیابی سالم ضروری است به دست نمی دهد . بنابر این متخصصان ارزشیابی معلم پیشنهاد
 می کنند برای این که ارزشیابی سالمتری از معلمان به عمل آید باید از همه ی منابع اطلاعاتی موجود داده های لازم را به دست آورد و قضاوت نهایی را براساس ترکیبی از آن ها انجام داد .

ارزشیابی از کار معلمان دست کم برای دو منظور  به کار می رود :

1 کمک به معلم در جهت اصلاح و بهبود روش ها وفعالیت های آموزشی

2 -  تصمیم گیری های شغلی ، اعم از استخدام ، ترفیع یا ارتقای معلم

ارزشیابی معلم عبارت است از تعیین میزان موفقیت معلمان در رسیدن به هدف های آموزشی خود در ارزشیابی معلم ، دو دسته اطلاعات ضروری است :

1 ملاک ها  یا معیارهای موفقیت آموزشی

2 -  شاخصی از میزان موفقیت معلمان در رسیدن به این ملاک ها

ارزشیابی ها براساس معیار و ملاک مقایسه شامل موارد زیر است

الف ارزشیابی معیار مدار : میزان پیشرفت دانش آموزان با حدود انتظارات برنامه درسی و معلم مقایسه می شود .

ب ارزشیابی هنجار مدار : معیار آموزشی ، عملکرد دانش آموز در مقایسه با سایر دانش آموزان است .

ج ارزشیابی دانش آموز مدار : معلم با مقایسه وضعیت فعلی وقبلی دانش آموز به ارزشیابی او می پردازد و معلم دانش آموز را با خودش مقایسه نموده و از تشویق کمک می گیرد و اعتماد بنفس او را تقویت کرده که باعث پرورش تفکر منطقی و خلاقانه دانش آموز می شود . دانش آموزان در طی فعالیت های آموزشی خود پی درپی مورد ارزشیابی قرار می گیرند . فرآیند ارزشیابی مستمر که در قالب ارزشیابی های فعالیت مدار قرار می گیرد جزیی از یک تدریس فعال تلقی می شود ( حسینی 1382)


ارزشیابی در رویکرد های مختلف

   دررویکردهای رفتار گرایی ارزش یابی بیشتر به نتیجه و بازده یادگیری توجه دارد و برای تعیین میزان  پیشرفت یادگیرندگان و رسیدن به هدفهای آموزشی به کار گرفته می شود این نوع ارزشیابی غالباً در پایان درس یا پایان یک دوره آموزشی اعمال می شود تا معلوم شود چه مقدار از تغییرات مورد نظر در اعمال  ورفتار فراگیران ظاهر شده است . در اینجا فرآیند تفکر و مولفه های آن مورد توجه قرار می گیرد و تنها دادن پاسخ صحیح به محرکهای آموخته شده نشانه یادگیری و دست یافتن به یک هدف آموزشی محسوب می شود ابزارهای اندازه گیری و سنجش پیشرفت یادگیری غالباً بر آزمونهای مدادو کاغذی تاکید دارد که در قالب پرسشهای کلیشه ای و حافظه یادگیری های پراکنده فراگیران را مورد ارزشیابی قرار می دهد در رویکردهای شناختی در کنار توجه به نتیجه و بازده یادگیری به فرآیند یادگیری و مجموعه فعالیتهای ذهنی که یادگیرنده از طریق آنها به نتیجه رسیده است نیز توجه می شود . در اینجا صرفاً ارزشیابی به ارائه پاسخهای مورد انتظار از یادگیرنده بسنده نمی کند بلکه می خواهد بداند چرا و چگونه یادگیرنده به چنین نتایجی دست یافته است در ارزشیابی فرآیند مدار ارزشیابی پیشرفت یادگیری به عنوان امری مستمر و پویا در نظر گرفته می شود که در تمام مراحل آموزش و یادگیری به کار گرفته می شود و در واقع نقش تکوینی دارد و هدف آن اصلاح و بهبود فرآیند یاددهی یادگیری است بهترین زمان برای این نوع ارزشیابی زمانی است که فرآیند آموزش و یادگیری در حال انجام است پاسخ به این سئوال که «آیا یادگیری در حال اتفاق افتادن است ؟» زمان ارزشیابی را برای معلم معین می کند در این رویکرد توصیف عملکرد یادگیرنده در هر مرحله از یادگیری کمک خواهد کرد تا یادگیرنده و معلم مشکلات آموزش ویادگیری را شناسایی نموده وبرای رفع آنها اقدام کنند . این نوع ارزشیابی را می توان به هر سه شیوه گفتاری ، نوشتاری و عملکردی وبااستفاده در انواع ابزارهای اندازه گیری و سنجش مانند بحث و گفتگو ، ارائه گزارش شفاهی ،پاسخ دادن به پرسشهای کتبی ، اجرای پروژه های پژوهشی ، رسم نمودارهای مفهومی ،  نمایش کارهای عملی و  .... مورد استفاده قرار داد . این نوع ارزشیابی صرفاً به ارزشیابی فردی ، گروهی و کلاسی
می پردازد و از این طریق نقاط قوت وضعف خویش ، گروه و کلاسی را که در آن عضویت دارد روشن می سازد . نتایج ارزشیابی فرآیند
مدار نه تنها میزان تحقق هدفها را در هر مرحله از آموزش ویادگیری نشان می دهد بلکه بازخورد آن زمینه اصلاحات لازم در برنامه درسی ، مواد آموزشی ، رسانه ها ، روشها ی تدریس و فرآیند ارزشیابی پیشرفت تحصیلی را فراهم می سازد .

نتیجه گیری

ارزشیابی جزیی از فرآیند یاددهی و یادگیری است استفاده از نتایج ارزشیابی
دانش آموزی به ویژه نتایج ارزشیابی پیشرفت تحصیلی ، نه تنها برای قضاوت در باره ی عملکرد یادگیرندگان ، بلکه برای داوری در باره ی اثر بخشی کیفیت آموزش و روش ها و مواد آموزشی نیز مفید است . ارزشیابی پیشرفت تحصیلی که مهم ترین نوع ارزشیابی آموزشی است ، تعیین می نماید که دانش آموزان تا چه میزانی به هدف های آموزشی از پیش تعیین شده رسیده اند در ارزشیابی از یک برنامه درسی باید به ارزشیابی بازده یا محصول برنامه براساس هدفهای آن توجه شود واین ارزشیابی است که یک تصور کلی از یک برنامه که باید شکل بگیرد را ارائه  می دهد و قضاوت در باره اختصاصی بودن نتیجه بخش بودن و کارا بودن برنامه مدرسه وفعالیتها را ممکن می سازد .

بایستی همه بدانند ارزشیابی در خدمت یادگیری است .

پیشنهادات

1 -  روش های نوین و پویا علاوه بر آنکه میان تدریس و یادگیری از یک سو و اندازه گیری و آزمون از سوی دیگر هماهنگی و رابطه متقابل فراهم می آورند  و نظام سنجش را در خدمت یادگیری روبه رشد وبالنده قرار می دهند . بایستی از طریق آموزشهای ضمن خدمت معلمان آموزش داده شوند .

2 -  معلمین بایستی دقت داشته باشند که امتحان ابزار یادگیری است واز روشهای صحیح برگزاری امتحان آگاهی یابند .

3 -  برگزاری همایش ها و مسابقات پیرامون ارزشیابی و انواع آن

4 -  برای بهبود کیفیت ارزشیابی ، جریان و دست اندرکاران امر تعلیم و تربیت باید اصول ارزشیابی را درک کرد وآنها را به کار ببرند .


فهرست منابع

1 -  احمدی ، ( 1376) ، ارزشیابی پیشرفت تحصیلی ، خلاصه مقالات ، تهران .

2 -  جهانی ، جعفر ، ( 1382) ، ارزشیابی ، چکیده مقالات پیرامون ارزشیابی پیشرفت تحصیلی .

3 -  رستگا ، طاهره ( 1382) ، ارزشیابی در خدمت آموزش ، تهران ، منادی تربیت

4 -  سیف ، علی اکبر ، ( 1375) روشهای اندازه گیری و ارزشیابی آموزشی ، تهران ، نشر دوران

5 -  سیف ؛ علی اکبر ( 1382) پیشرفت تحصیلی ، تهران .

وزارت آموزش وپرور ش: خلاصه مقالات همایش ارزشیابی در خدمت تعلیم و تربیت ، تهران . آذر ماه 1382.

6 -  سپاسی ، حسین ، ( 1377) نقش آزمونهای تکوینی در پیشرفت دانش آموزان پایه سوم راهنمایی در دروس ریاضیات .

 



Preassesment-[1]

Formative evaluation-[2]

Summative-[3]



تاريخ : شنبه ٩ شهریور ۱۳۸٧ | ٧:۱٥ ‎ق.ظ | نویسنده : سیدمحمدرضا موسوی زاهد | نظرات ()