تکالیف درسی بسیار متنوع هستند و می‏توان آن‏ها را به گونه‏ای متفاوت برای دانش‏آموزان طرح کرد. برخی از معلمان، تکالیف درسی را به گونه‏ای طرح می‏کنند که یادگیری فراگیرندگان را با لذت توأم می‏سازد. ولی بعضی دیگر، تکالیف درسی را نوعی فعالیت عادی می‏پندارند که با انجام آن‏ها، دانش‏آموزان روی مسائل مهم و نکات اصلی درس، تمرین و تمرکز بیش‏تری می‏کنند و هدف از این کار آن است که در آن درس، تسلط بهتری پیدا کنند

متأسفانه انواع اغلب تکالیف درسی که از کوچک‏ترین خلاقیتی بی‏بهره‏اند، فقط((مشغله‏ای)) هستند که معلمان برای دانش‏آموزان خود می‏تراشند و هدف آموزشی خاصی در آن‏ها نهفته نشده است. دانش‏آموزان با انجام این تکالیف دلسرد می‏شوند و لذت و ارزش یادگیری را احساس نمی‏کنند. حتی به این نتیجه می‏رسند که معلمانشان نیز به آن‏ها اهمیت نمی‏دهند و آن‏طور که باید، درکشان نمی‏کنند. همین امر، موجب وارد شدن لطمه به مراحل تعلیم و تربیتی آنان می‏شود.

 بنابر دلایلی، از دیرباز از تکالیف درسی به‏عنوان نقطه‏ای اتکایی در آموزش‏و‏پرورش کشورهای جهان از جمله آمریکا نام برده شده است.۴ 

یکی از آن دلایل این است که با انجام تکالیف درسی، زمان یادگیری افزایش می‏یابد و کودکانی که وقت بیش‏تری را به انجام تکالیف اختصاص می‏دهند، به‏طور متوسط در مدرسه نیز شاگردان بهتری هستند. کارول۵، از روان‏شناسان پیرو بلوم۶، در بحث یادگیری کامل، استعداد را چنین تعریف می‏کند: ((استعداد، مدت زمانی است که برای یادگیری کامل موضوعی لازم است.)) وی استعداد را با طول زمان متناسب می‏داند و می‏گوید، اگر بتوانیم شرایطی فراهم آوریم که زمان آموزش برای افرادی که ظاهرا" کم‏استعداد هستند و در واقع زمان بیش‏تری را برای یادگیری می‏طلبند، افزایش یابد، حتی امکان این‏که آنان هم به یادگیری کامل دست یابند، وجود خواهد داشت.

 

سرآغاز

  مجموعه‏ای که پیش رو دارید، از سلسله کتاب‏های ((هدایت دانش‏آموزان به سوی موفقیت)) انتخاب شده است. این مجموعه به نشانی اینترنتی  http://www.learnstudyskills.com  قابل دست‏رسی است و نوشته‏ی تحقیقی ((با تکالیف درسی به دانش‏آموزان خود کمک‏کنید)) که در این کتاب، محتوای تغییریافته‏ی آن را با عنوان ((نوآوری در یادگیری با تکالیف درسی خلاق)) برای خوانندگان ایرانی ارائه کرده‏ایم، از سوی واحد آموزش ((اداره‏ی تحقیقات آموزشی و توسعه‏ی ایالات متحده‏ی آمریکا)) با نشانی عمومی  http://www.ed.gov/pubs/Helpingstudents در اینترنت قرار داده شده است.

نانسی پائولو١ نویسنده‏ی کتاب و لیندا داربی٢ ویراستار آن است. تصاویر کتاب نیز کار خانم مارگریت اسکات٣است. 

 

 محتوایی از این کتاب که آن را برای خوانندگان رشد آموزش ابتدایی برگزیده‏ایم، قدری با متن اصلی آن متفاوت است. در واقع، ما تلفیقی از ترجمه، پژوهش و تألیف را مدنظر داشته‏ایم. شیوه‏ی کار بدین‏صورت بود که ابتدا متن کتاب با دقت تمام از زبان‏ انگلیسی ترجمه شد. مطالعات تطبیقی ویژه‏ای توسط مجله‏ی رشد آموزش ابتدایی صورت پذیرفت و مطابق با ویژگی‏های نظام آموزشی ایران، واقعیت‏ها و مثال‏هایی برای موارد ذکر شده در متن خارجی فراهم آمد و نکاتی که با روش‏های آموزشی رایج در ایران منافات داشتند، کنار گذاشته شدند. آن‏گاه براساس متن اصلی و تجربه‏های جمع‏آوری شده، کتاب جدیدی برای خوانندگان ایرانی تألیف شد.

 

نوآوری در یادگیری با تکالیف درسی خلاق

از این‏روست که بر پیشانی مطلب، از عبارت ((ترجمه، مطالعه‏ی تطبیقی و آماده‏سازی)) استفاده کرده‏ایم. هم‏چنین سعی ما بر این بود از ارائه‏ی مطالب مشابهی که در کتاب‏های معتبر ترجمه و تألیف شده به زبان فارسی درباره‏ی ((تکلیف)) وجود دارند، خودداری کنیم.

با تغییراتی که در نظام‏ ارزش‏یابی از آموخته‏های دانش‏آموزان در دوره‏های ابتدایی و راهنمایی پدید آمده و اهمیتی که آیین‏نامه‏ی امتحانات جدید برای ((تکالیف درسی و فعالیت‏های خارج از کلاس فراگیرندگان)) قائل شده است، به‏نظر می‏رسد مطالب مندرج در این کتاب، می‏تواند راهنمای مناسبی برای پدران، مادران و معلمان باشد و تکالیف ارائه شده توسط معلمان برای فراگیرندگان، نه از سر مکلف ساختن اجباری آن‏ها، بلکه در ایجاد لذت و عشق و علاقه به یادگیری در میان دانش‏آموزان باشد. اگر بخواهیم، کودکان و نوجوانان ایرانی نیز می‏توانند ((مشق)) بدون ((اشک)) را تجربه کنند. به‏طور قطع از رهگذر انجام تکالیف پویا و خلاق،و کنار سایر برنامه‏هایی که برای تربیت آن‏ها به‏کار می‏گیریم، توانمندی آن‏ها در رویارویی با جهان در حال تغییر، افزایش خواهد یافت و شهروندانی فهیم فراروی ما خواهند بود.


عده‏ای معتقدند، برای رساندن دانش‏آموزان به مرز یادگیری کامل، می‏توان از تکالیف درسی نیز استفاده کرد. ولی با متفاوت بودن دانش‏آموزان از لحاظ ویژگی های فردی که نمی‏توان برای همه‏ی آن‏ها تکلیف یکسان و همگنی را ارائه کرد و نیز سایر مشکلات، چه باید کرد؟ معلمان چگونه می‏توانند بر مشکلات ناشی از تکالیف درسی و اضطرابی که از طریق انجام تکالیف به شاگردان منتقل می‏شود، غلبه کنند؟

نظراتی که در این کتاب ارائه می‏شوند، بر مبنای تحقیقات معتبر آموزشی داخلی و خارجی تدوین شده‏اند و اطلاعات ارائه شده از بهترین و مجرب‏ترین معلمان نیز، به شکلی کارشناسی شده در کتاب درج شده است. در حین مطالعه‏ی این کتاب، به برخی عقاید آشنای قدیمی نیز برخواهید خورد. اما ممکن است به نکات و موارد خلاقانه‏ی جدیدی نیز دست یابید که برای روش تدریس معلمان مناسب باشد و به کار شما پدران و مادران نیز بیاید. دانش‏آموزان، معلمان، والدین و معلمان خصوصی، همگی نقش حیاتی و مهمی را در مراحل انجام تکالیف درسی برعهده دارند. بیایید با پرمحتوا و غنی‏ساختن و هرچه مفیدتر کردن تکالیف درسی برای دانش‏آموزان و ایجاد شرایط مناسب برای پرورش خلاقیت فراگیرندگان، در رشد بهینه‏ی‏ نسل آینده‏ خود بکوشیم.

 

‏ تکالیف درسی، دردسری بزرگ برای معلمان

     معلمان، همواره از مشکل بودن تکالیف درسی در همه‏ی ابعاد آن سخن گفته‏اند. خانم نانسی پائولو، در متن اصلی ((با تکالیف درسی به دانش‏آموزان خود کمک کنید))، نمونه‏هایی را از دیدگاه‏های چند معلم و چالش‏های گروه‏های معلمی، ذکر کرده است. ما هم در حین مطالعات تطبیقی، به چنین مواردی برخوردیم. چند مورد از این نظرات را می‏آوریم:

*‏ خانم الینور دیزنبوروک7، آموزگار کلاس ششم ابتدایی در درس‏های اجتماعی و قرائت در ایالت ویرجینیا می‏گوید: ((مشق شب، از بزرگ‏ترین مشکلات و دردسرهایی است که بعد از دو دهه تدریس، هنوز با آن روبه‏رو هستم.))

 

نوآوری در یادگیری با تکالیف درسی خلاق

* خانم مینو طاهری، آموزگار کلاس اول ابتدایی در یکی از مناطق شمالی تهران که کلاس‏های پرجنب‏وجوشی دارد، در این‏باره می‏گوید: ((چون کودکان باهم متفاوت‏اند و ویژگی‏های فردی هر یک و استعداد و علاقه‏ای که به یک درس و یا هنر خاص دارند، گوناگون است، سخت‏ترین زمان تدریس من هنگامی است که می‏خواهم برای این کودکان تکلیف تعیین کنم. به راستی من چگونه باید عمل کنم؟))

 

*‏ برای بسیاری ازمعلمان، ارائه‏ی تکلیف درسی، منشأ اضطراب و نگرانی‏های فراوانی است. در سال 1998 در کلرادو آمریکا، در جلسه‏ی بحث و گفت‏وگوی معلمان و کارگاه‏های آموزشی که به همین منظور تشکیل شده بود، شرکت‏کنندگان درباره‏ی این سخن گفتند که چه‏طور می‏توان راه‏حل‏هایی پیدا کرد تا کیفیت تکالیف درسی را بهبود بخشید. آنان هم‏چنین به دنبال راهی بودند تا با تکالیف درسی، علاوه‏بر کمک به دانش‏آموزان در یادگیری مطالب، چنان آن را سرگرم سازند که دیگر مجالی برای بازی‏های رایانه‏ای مخرب و فعالیت‏های ناسالم دیگر باقی نماند.

 

*‏ درنیمه‏ی دوم سال 1378، در مناطق داخلی شهر تهران و برخی شهرستان‏ها، درباره‏ی چگونگی ارائه‏ی تکلیف خلاق نشست‏هایی ترتیب داده‏ شد و تعدادی از معلمان دوره‏های ابتدایی و راهنمایی، نمونه‏هایی از تکالیف درسی متنوع و خلاقانه‏ی خود را که با تکالیف عادی و تکراری فرق داشتند، برای حاضران ارائه دادند. این تکالیف در پایانسال 1378، در جلساتی که ((جشنواره‏ی تکلیف)) نامیده شدند، به نمایش درآمدند. از آن زمان تاکنون، جامعه‏ی آموزشی کشور ما منتظر انتشار این تجربیات مستندسازی شده است و به‏طور قطع معلمان می‏توانند با دراختیار داشتن این نمونه‏ها، خود به طراحی تجربه‏هایی جدیدتر در زمینه‏ی تکالیف درسی خلاق اقدام کنند.

 

*‏ در جلساتی که در دهه‏ی قبل در چند ایالت و شهر آمریکا برگزار می‏شدند، تکالیف درسی موضوع‏اصلی‏ گفت‏وگوی معلمان  بود. درجلسه‏ی معلمان در تگزاس، شرکت‏کنندگان به مشکلاتی مانند حمایت‏نشدن ازطرف پدران و مادران در انجام تکالیف‏درسی اشاره کردند. در تالار دبیرستانی در کالیفرنیا، دو معلم درباره‏ی این‏که چگونه می‏توان دردانش‏آموزان انگیزه ایجادکرد و آنان را به انجام و تکمیل تکالیف‏درسی تحریک‏کرد، گفت‏وگو کردند. در نیویورک، در دفتر معلمان، یکی از آموزگاران نقل کرد که سگ دانش‏آموز کلاس چهارمی‏اش، تکلیف درسی ریاضی او را پاره_ پاره کرده و جویده است و این، مورد بسیار حادی بود. چرا که پیش از این، تنها در مورد پاره شدن تکالیف‏درسی توسط برادران و خواهران کم‏سن‏وسال‏تر دانش‏آموزان در برخی موارد، توسط پدران و مادران عصبانی و خشمگین، گزارش‏هایی دریافت شده‏ بود.

 

نوآوری در یادگیری با تکالیف درسی خلاق

*‏ دکتر غلامرضا حسین‏نژاد، استاد ایرانی و متخصص فناوری آموزشی که در آموزش بسیاری از معلمان در گوشه و کنار کشور نقش داشته است، مهم‏ترین پرسش معلمان، به‏ویژه شاغلان دوره‏های ابتدایی و راهنمایی در چند سال گذشته را، ((تکلیف درسی)) می‏داند. او می‏گوید: ((در سال‏های اخیر، کلاسی نیست که برخی از مباحث آن به گفت‏وگو درباره‏ی تکالیف درسی و چگونگی متنوع ساختن آن‏ها منجر نشود. معلمان، به شکل گسترده‏ای خواهان فراگیری روش‏های جدید ارائه‏ی تکالیف درسی خلاق هستند و خود نیز تجربه‏های خوبی در این زمینه دارند.))

 

*‏ دکتر داوود خالقی، استاد تربیت معلم که سال‏های گذشته هدایت ده‏ها کارگاه آموزشی و جلسه‏ی آموزشی معلمان را برعهده داشته، بر این باور است که تغییر در محتوای تکالیف درسی سنتی آغاز شده است و در صورتی که در ارائه‏ی آموزش‏های نوین به معلمان قصور نکنیم، به زودی شاهد تنوع در تکالیف درسی و گسترش خلاقیت‏های معلمان در این زمینه خواهیم بود.

 

***

یکی از مشکلات تکالیف درسی که امروزه تقریبا" همه‏ی معلمان با آن روبه‏رو هستند، طرح تکالیف پرمحتوا، غنی و مناسب و متنوع است. زمانی موفقیت دانش‏آموز به‏طور رضایت‏بخش افزایش می‏یابد که معلمان به شکلی منظم تکلیف درسی طرح کنند و دانش‏آموزان نیز مسئولانه این تکالیف را انجام دهند. هرقدر تعداد دانش‏آموزانی که به کلاس بالاتر می‏روند، افزایش یابد، از نظر علمی نیز سود بیش‏تری نصیب جامعه خواهد شد. ب

ه‏طور قطع نقش تکالیف درسی خوب در تربیت مناسب این دانش‏آموزان به‏عنوان شهروندانی مسئولیت‏پذیر و فهیم، غیرقابل انکار است. تکالیف درسی خلاق، به بهبود عادت‏های خوب و دقت دانش‏آموزان کمک می‏کند. هم‏چنین در گسترش اعتماد به نفس فراگیرندگان و مسئولیت‏پذیری آن‏ها نقش دارد و مهم‏تر این‏که عشق به آموختن را در آنان تقویت می‏کند.

 

...........................................................................................................................

١. Nancy Paulu                                                                                   

٢. Linda. B. Darby                                                                             

٣. Margaret scott                                                                                

۴.‏ آمریکا همواره از جمله کشورهایی است که ((ادبیات تکالیف درسی و مشق شب)) به نوعی با پژوهش‏های تربیتی انجام شده در این کشور، ارتباط داشته است. دکتر نادرقلی قورچیان، پژوهشگر ایرانی، در تحقیق برجسته‏ای که درباره‏ی ((تکلیف شب)) انجام داده، در بخش ((سیمای جهانی تکلیف شب))، قسمت عمده‏ای را به طرح دیدگاه‏ها و تحقیقات اندیشمندان آمریکایی اختصاص داده است.

۵. Karoll

۶. Blom

٧. Eleanor Dasenbrook

 

منبع:

رشد آموزش ابتدایی مهر 88‏‏ 

 براساس نوشته‏ای از؛ نانسی پائولو - ترجمه‏ی؛ زری آقاجانی

مطالعه‏ی تطبیقی و آماده‏سازی؛ رشد آموزش ابتدایی

تبیان



تاريخ : یکشنبه ٢٧ دی ۱۳۸۸ | ٧:٤۸ ‎ق.ظ | نویسنده : سیدمحمدرضا موسوی زاهد | نظرات ()